شهید رجب بیگی: از یک سو باید بمانیم که شهید آینده شویم و از دیگر سو باید شهید شویم تا آینده بماند . هم باید امروز شهید شویم تا فردا بماند و هم باید بمانیم تا فردا شهید نشود. عجب دردی، چه می شد امروز شهید می شدیم .

شهید فضل الله خودسیانی: الهی اگر طاعت بسی ندارم در دوجهان جز توکسی ندارم.خدایا فضل ترا گران نیست و شکر تورا زبان نیست.خدایا مگو چه آورده ام که درد و دوا نشوم و مپرس چه کرده ام که رسوا نشوم

شهید جعفر جعفری: چشم بصیرت را بگشا، به اطراف نظر کن، به جهان بیندیش، چه می بینی ؟ .... تو بزرگتر از آنی که فکر کنی، کل زمین و آسمان وکرات وکهکشان ها برای توست، پس به قیامت نظر کن.

شهید محمد مهاجری: خدایا : سرودمان را شنیدی ، انالله و اناالیه راجعون . خدایا : آوایمان را شنیدی، لاالله الاالله. پروردگارا، کتابمان قرآن، پیمانمان ایمان، جرممان قیام، راهمان اسلام، پیشوایمان امام، سلاحمان وحدت.

شهید ابن یامین جهاندار: خدا یا چه بگویم از آن بسیجی کم سن و سال با این که خاک سر و رویش را پوشانده و خستگی و بی خوابی در چهره اش نمایان می باشد، می بینی در حال عبادت است و از خدا می خواهد ک به درگاه د و .

شهید سید منصور بیاتیان: اگر کشته شدم مرا غسل ندهید، چون ننگ است کسی که معلمش، حسین (علیه السلام) را غسل نداده اند خودش را غسل دهند.

شهید حسن خاکسار: آنان که رفتند کار حسینی کردند و آنان که ماندند باید کاری زینبی بکنند وگرنه یزیدیند .

شهید ناصر دشتی پور: اضطراب و نگرانی از آینده و تاثر و افسوس بر گذشته از جمله موانعی هستند که اگر در روح کسی نفوذ نماید عزم و تصمیمش را در هم می شکند و او را خود باخته و مرعوب می سازد..

شهید محمد سبزی: خدایا: من شمعم، می سوزم تا راه را روشن کنم، تنها از تو می خواهم که وجود مرا تباه نکنی و اجازه دهی تا آخر بسوزم و خاکستری از وجودم باقی بماند ....

شهید ابن یامین جهاندار: خدا یا چه بگویم از آن بسیجی کم سن و سال با این که خاک سر و رویش را پوشانده و خستگی و بی خوابیا به درگاه خودش قبول کندود لبیک گفته و توسط از خدا بی خبران عراقی به شهادت می رسد .

شهید مهدی شریعتی: شما ای ملت قهرمان و ای ملت امام تذکر که هر مکتبی و هر امتحانی و آزمایشی نهایتاً کارنامه ای دارد و معیارهایی که صادق از کاذب بشناسد و مکتب ما مسلمین نیز چنین است. مکتبمان اسلام عزیز و دروسشت. اما امتحان بسی مشکل است و جهاد با نفس و قتال با کفر و نفاق است.

شهید محمد سبزی: خدایا: من شمعم، می سوزم تا راه را روشن کنم، تنها از تو می خواهم که وجود مرا تباه نکنی و اجازه دهی تا آخر بسوزم و خاکستری از وجودم باقی بماند ....

اوقات شرعی
رونوشت شيميايي تجاوز
صفحه اصلی > تاريخ دفاع مقدس > مقالات و تحلیل ها > رونوشت شيميايي تجاوز 

 

 

فروش سلاحهاي شيميايي و به‌كارگيري آن توسط عراق درواقع خارج از چارچوب سياستهاي استكباري غرب براي مبارزه با انقلاب اسلامي نبود. سازمان ملل پس از دريافت گزارشات ايران در مورد استفاده از سلاح شيميايي در مناطق نظامي و غيرنظامي، نيروهاي خود را براي بازرسي به منطقه اعزام مي‌كرد و گزارش تاييد‌شده آنها را به شوراي امنيت مي‌فرستاد. عليرغم پذيرش قطعنامه ۵۹۸ از سوي ايران و عليرغم محكوم‌شدن حملات شيميايي عراق از سوي سازمان ملل، اين كشور همچنان از سلاحهاي شيميايي عليه ايران استفاده مي‌كرد تااينكه شوراي امنيت با تصويب قطعنامه ۶۲۰ به‌كارگيري سلاح شيميايي توسط عراق را، آن‌هم پس از پذيرفته‌شدن قطعنامه ۵۹۸ از سوي ايران، مورد محكوميت شديد قرار داد و سرانجام جنگ شيميايي عليه ايران پايان يافت. كاربرد سلاحهاي شيميايي كه به‌خودي‌خود نشانگر ضعف موقعيت جنگي متعارف عراق در مقابل ايران بود و به‌خصوص با پيشروي نيروهاي ايران در جنگ شدت مي‌گرفت، در سطح محدود در همان ماههاي اول جنگ آزمايش شده بود و عراق در حمله به روستاهاي مرزي ايران از گازهاي شيميايي استفاده مي‌كرد. در مقاله حاضر وقوع جنگ شيميايي عراق عليه ايران و مواضع سازمان ملل در قبال اين اقدام عراق، بررسي و ارزيابي شده است.
كاربرد سلاحهاي شيميايي توسط عراق در جنگ عليه ايران، يكي از موارد فاحش نقض حقوق بين‌الملل و از مصاديق بارز جنايات جنگي به شمار مي‌رود. طبق شواهد و اسناد موجود، عراق از نخستين ماههاي شروع جنگ، استفاده آزمايشي از اين سلاح را آغاز كرد، اما به‌كارگيري گسترده از سلاح شيميايي پس از شكستهاي پي‌درپي ارتش عراق در خاك ايران و آغاز حملات متقابل نيروهاي ايران به داخل خاك عراق ــ به منظور مقابله با موج حملات نيروهاي پيادة ايران ــ در دستور كار ارتش عراق قرار گرفت. اولين بار در بيست‌ونهم آبان‌ماه ۱۳۵۹ ــ دومين ماه تجاوز نظامي عراق به ايران ــ وزارت‌خارجه جمهوري اسلامي ايران با انتشار اطلاعيه‌اي به مجامع بين‌المللي هشدار داد كه عراق از سلاحهاي بيولوژيكي ـ شيميايي در جنگ عليه ايران استفاده كرده است. در اين اطلاعيه با اشاره به استفادة عراق از سلاحهاي شيميايي در حمله به سوسنگرد آمده بود كه دولت جمهوري اسلامي ايران اين جنايت را مقدمة استفادة ارتش عراق از سلاحهاي ميكروبي و بيولوژيك قلمداد مي‌كند كه ارتش عراق در طول دهة هفتاد به تهيه انواع آن اقدام كرده است. بااين‌وجود، اولين حمله شيميايي ثبت‌شده در سازمان ملل در جنگ ايران و عراق به تاريخ ۲۳/۱۰/۱۳۵۹ (برابر با ۱۳ ژانويه ۱۹۸۱) در منطقه‌اي بين هلاله و ني‌خزر واقع در پنجاه كيلومتري غرب ايلام مر‌بوط مي‌شود كه به كشته‌شدن ده تن انجاميد. در سال۱۳۶۰، عراق در مناطق هويزه، ارتفاعات الله‌اكبر، پل نادري و خرمشهر از گلوله شيميايي استفاده كرد. در سال ۱۳۶۱ نيز از عوامل اعصاب، گاز نيتروژن و موستارد در آبادان، ساوجي (در شمال مريوان)، ارتفاع ۱۷۵، موسيان، تنكاب (در منطقه شمال غرب)، شلمچه، گردنة باير (در كردستان) و چند شهر در جنوب استفاده شد كه در مجموع سيزده نفر كشته و بيست‌ويك نفر مجروح شدند. در اين سال با گسترش به‌كارگيري سلاح شيميايي، «مديريت و رستة جنگهاي شيميايي» در سازمان ارتش عراق ايجاد شد. در سال ۱۳۶۲ با انجام عمليات والفجر۶ در جبهه مركزي و عمليات خيبر در جنوب، ميزان به‌كارگيري سلاح شيميايي توسط عراق افزايش قابل‌توجهي يافت و در مجموع چهل‌وپنج مورد استفاده از سلاح شيميايي در اين سال گزارش شد كه بيش از چهار برابر سال قبل ‌بود. مناطق مورد تهاجم عبارت بودند از: سومار، رودخانه دويرج، ترچين، شيوه‌رش، حاج عمران، پيرانشهر، ارتفاعات قمطره، ساوجي، سردشت، ارتفاعات بازي دراز، خراطها، مريوان، روستاي سيدلو، سردوش، روستاي بانيجان (در نزديكي بانه)، گرماب، پنجوين و پاوه. تلفات انساني اين حملات به بيست‌ودونفر كشته و دوهزاروهفتصدونودوسه مجروح ‌ رسيد. به‌عنوان‌مثال در پنجم و هشتم آبان۱۳۶۲، شهر بانه و روستاهاي اطراف آن مورد حمله قرار گرفت كه در اثر استفاده از گاز موستارد، نُه نفر كشته و پنجاه نفر مجروح شدند. همچنين حوالي پنجوين در شانزدهم آبان‌ماه آن سال توسط هواپيماهاي عراقي بمباران شد كه به كشته‌شدن هفده تن و مجروح‌شدن شصت تن انجاميد. بمباران ارتفاعات قمطره با گاز تاول‌زا در بيست‌وسوم آبان ۱۳۶۲ نيز به زخمي‌شدن دويست تن منتهي شد.
به دنبال آن، ايران در روزهاي دوازدهم، هيجدهم و بيست‌وپنجم آبان۱۳۶۲ (سوم، نهم و شانزدهم نوامبر ۱۹۸۳) طي نامه‌هايي به دبيركل، با اعلام استفادة عراق از سلاح شيميايي در نقاط مختلف جبهه ــ از جمله دو روستا در بانه ــ خواستار اعزام نماينده‌اي براي مشاهدة بيماران و سلاحهاي شيميايي به‌كاررفته شد. در مقابل، عراق نيز در بيست‌ونهم نوامبر طي نامه‌اي خطاب به دبيركل، ضمن رد اتهامات ايران، آنها را مانورهاي مفتضح براي فريب جامعه جهاني و امتناع از توقف جنگ و پذيرش قطعنامه‌هاي شوراي امنيت دانست. عراق مخالفت خود را با اعزام نماينده يا كارشناس يا گروه كارشناسان از طرف دبيركل اعلام كرد و خواستار خاتمه جنگ و يا حداقل اجراي قطعنامة ۵۴۰ شوراي امنيت شد.
در اسفندماه ۱۳۶۲، با آغاز عمليات خيبر، جزاير مجنون ــ يكي از مراكز استخراج نفت عراق ــ به تصرف نيروهاي ايران در آمد. عراق به منظور عقب‌راندن نيروهاي ايران به كاربرد عامل عصبي تابون عليه نيروهاي ايران اقدام كرد. با اجراي تك شيميايي عراق نزديك به هزاروهفتصد تن در جزاير مجنون كشته و مجروح شدند. جمهوري اسلامي ايران در پي كاربرد گستردة سلاحهاي شيميايي توسط عراق در عمليات خيبر، طي پنج نامة پي‌درپي در فوريه و مارس ۱۹۸۴ خواستار رسيدگي سازمان ملل به اين امر شد. به‌دنبال‌آن، دبيركل در تاريخ هفتم مارس ۱۹۸۴ با صدور بيانيه‌اي كوتاه اعلام داشت: «شك نيست كه دبيركل، كاربرد سلاحهاي شيميايي را در هر جا و هر زمان كه انجام گيرد، اصولا و قوياً‌ محكوم مي‌نمايد.» روز بعد دبيركل تصميم خود را مبني بر اعزام هياتي براي بررسي شواهد كاربرد سلاح شيميايي ابراز كرد. در پنجم مارس، يعني يك هفته قبل از عزيمت هيات مذكور، وزارت‌خارجه امريكا اطلاعيه‌اي انتشار داد و اعلام داشت: «امريكا مداركي در دست دارد كه حاكي از به‌كاربردن سلاحهاي شيميايي از طرف عراق است و آن را محكوم مي‌كند.» هيات منتخب دبيركل متشكل از چهار كارشناس برجستة سلاحهاي شيميايي از چهار كشور جهان از سيزدهم تا نوزدهم مارس در ايران به سر برد و در تاريخ بيست‌ويكم مارس گزارش خود را به دبيركل تسليم كرد. كارشناسان در بند سي‌وپنجم گزارش خود به اتفاق آرا نظر دادند:
۱ــ سلاحهاي شيميايي به شكل بمبهاي هوايي در نقاطي از ايران كه توسط كارشناسان مورد بازرسي قرار گرفته به كار رفته است.
۲ــ انواع مواد شيميايي مورد استفاده عبارت بودند از: بيس‌ (۲ــ كلروتيل)، سولفيد معروف به گاز خردل و اتيل ن. ن ـ ديمتيل فسفر و اميدوسيانيدات، گاز اعصاب معروف به تابون.
دبيركل گزارش كارشناسان را به پيوست گزارش خود، به شوراي امنيت تسليم كرد. وي در گزارش خود نوشت: «نتيجه‌گيري كلية كارشناسان به اتفاق آرا تاييد مي‌نمايد كه سلاحهاي شيميايي به كار رفته است.» دبيركل بدون ذكر نام عراق به عنوان استفاده‌كننده از سلاحهاي شيميايي، در پايان گزارش خود تاكيد كرد كه تنها راه‌حل آن است كه «به اين درگيري غم‌انگيز كه همچنان نيروهاي گرانبهاي انساني ايران و عراق را به نابودي مي‌كشاند، پايان داده شود.»
بلافاصله پس از انتشار گزارش كارشناسان اعزامي، عراق طي نامه‌اي به دبيركل در بيست‌وهفتم نوامبر ۱۹۸۴ اعلام كرد: «عراق چنان سلاحهايي را استفاده نمي‌كند و اگر كارشناسان اعزامي دبيركل موادي از اين سلاحها را در بعضي از نقاط ايران يافته‌اند، مسئوليت آن به عهدة ايران است.» بااين‌وجود، شوراي امنيت چهار روز پس از دريافت گزارش دبيركل و كارشناسان، در سي‌ام مارس ۱۹۸۵ تشكيل جلسه داد و با انتشار بيانيه‌اي بدون ذكر نام عراق استعمال سلاحهاي شيميايي را قويا محكوم كرد. در اعلامية رئيس شورا كه از طرف شوراي امنيت انتشار يافت، آمده بود: اعضاي شوراي امنيت مجددا موضوع تحت عنوان وضعيت ميان ايران و عراق را مورد بررسي قرار داده و تأسف عميق خود را از اين مناقشه كه صلح و امنيت بين‌المللي در منطقه را به مخاطره افكنده است، اعلام داشتند. همچنين گزارش كارشناسان اعزامي دبيركل جهت تحقيق پيرامون موارد ادعاهاي جمهوري اسلامي ايران در ارتباط با استفاده از سلاحهاي شيميايي (S/16433) را مورد ملاحظه قرار دادند. آنها نگراني خاص خويش را از نتيجه‌گيري متفق‌القول كارشناسان در تاييد استفاده از سلاحهاي شيميايي ابراز داشتند. به‌علاوه، نگراني عميق خود را در مورد گزارشهاي نقض حقوق بين‌المللي و اصول و مقررات بين‌المللي كه توسط جامعة جهاني پذيرفته شده، ابراز نموده و جهت جلوگيري و كاهش تلفات انساني جنگ تاكيد كردند و قوياً بر استدلالهاي دبيركل صحه گذاشتند كه اين نگرانيهاي بشردوستانه، نمي‌تواند كاملا برطرف شود، جزاينكه به مناقشة غم‌انگيزي كه ادامه دارد، خاتمه داده شود؛ زيرا منابع انساني ارزشمند دو كشور ايران و عراق را مي‌بلعد. اعضاي شورا، علاوه‌براين، تصميمات زير را نيز اتخاذ كردند:
۱ــ قويا استفاده از سلاحهاي شيميايي را كه توسط هيات كارشناسان گزارش شده محكوم گرديد.
۲ــ مجددا بر ضرورت پايبندي به اصول پروتكل ۱۹۲۵ ژنو و ممنوعيت استفاده از گازهاي خفه‌كننده، سمي و ساير گازها و نيز سلاحهاي ميكروبي در جنگ تاكيد شد.
۳ــ آنها كليه موارد نقض حقوق بين‌الملل بشردوستانه را محكوم نموده و مصراً از طرفين خواستند كه به‌طوركلي اصول و قوانين حقوق بين‌الملل بشردوستانه ناظر بر درگيريهاي نظامي را رعايت كرده و تعهداتشان را تحت كنوانسيونهاي بين‌المللي كه جهت جلوگيري و يا كاستن از خسارت جاني در جنگ در نظر گرفته شده، محترم بشمارند.
در سال ۱۳۶۳ تا اسفندماه و آغاز عمليات بدر، تعداد حملات شيميايي عراق نسبت به سال قبل به دليل ركود حاكم بر جبهه‌ها كاهش زيادي داشت. بااين‌وجود، عراق علنا تهديد كرد از سلاح شيميايي براي مقابله با هجوم نيروهاي ايران استفاده خواهد كرد. هشام حسن توفيق، وزير خزانه‌داري و تجارت خارجي رژيم عراق، در نوزدهم سپتامبر ۱۹۸۴، طي مصاحبه‌اي با روزنامه كويتي الانباء، در پاسخ به سوالي در مورد استفادة عراق از سلاحهاي شيميايي عليه جمهوري اسلامي ايران، گفت: «به‌طوركلي مي‌گويم كه عراق در صورت لزوم از اين قبيل سلاحها يقينا استفاده خواهد كرد تا از حيثيت و شأن مردم خود و نيز از مرزهاي كشورش و ملت عرب دفاع نمايد.»
ازسوي‌ديگر، جمهوري اسلامي ايران به افشاگري عليه تامين‌كنندگان سلاحهاي شيميايي عراق دست زد و كمال خرازي، رئيس وقت ستاد تبليغات جنگ ايران، در سوم جولاي ۱۹۸۴، با افشاي اسنادي از تحويل دو تن گاز منجمد به عراق از سوي ايالات‌متحده در ژانويه گذشته [۱۹۸۳] پرده‌ بر داشت. وي با ارائه اسنادي به خبرگزاري جمهوري اسلامي، گفت: «اسنادي كه در اين ستاد موجود است از جمله نامه‌اي در مورد انتقال مواد شيميايي از كاليفرنيا به پايگاه نيروي هوايي ايالات‌متحده در تورگان (torregon) اسپانيا و سپس حمل آن به بغداد توسط دو پرواز ويژه به شماره‌هاي SR-02- F2 SR-71 در بيست‌ويكم ژانويه مي‌باشد. اين نامه توسط يك افسر نظامي ايالات‌متحده، سرگرد پي. آر. پرايسز (P.R.Prices)، امضا شده است. اظهاراتي كه توسط امريكا و مقامات عراق بيان شده، نشان‌دهنده آن است كه امريكاييها كه خودشان تهيه‌كننده سلاحهاي شيميايي براي عراق هستند، عراق را با عجله و به‌طوررياكارانه محكوم كردند.»
همچنين نمايندگي دائمي جمهوري اسلامي ايران در سازمان ملل در نامه‌اي به دبيركل خبر داد كه مطبوعات امريكا به نقل از منابع اين كشور گزارش داده‌اند ايالات متحده از تلاش عراق در به‌دست‌آوردن تسليحات شيميايي طي دو سال گذشته آگاه بوده است. اين، زماني بود كه مقامات امريكايي مانور تبليغاتي به راه انداخته و صادرات هر نوع مواد شيميايي مورد استفاده در تسليحات شيميايي عراق را دو هفته پس از حملات شيميايي گسترده عراق عليه ايران متوقف ساخته بودند. اما پس از تكذيب رسمي اين خبر توسط وزارت‌خارجه ايالات‌ متحده، آلن كرانستون (Alen Crunston)، يكي از سناتورهاي ايالات متحده، تصديق كرد كه چند موسسه امريكايي به عراق تجهيزات سلاحهاي شيميايي تحويل داده‌اند و اين تجهيزات عليه رزمندگان مسلمان ايران استفاده شده است.
با انجام عمليات بدر در اسفند ۱۳۶۳ و قطع جادة بصره ــ بغداد توسط نيروهاي ايران، عراق بار ديگر براي جلوگيري از پيشروي نيروهاي ايران در عمق خاك خود به عوامل شيميايي متوسل شد. در اين تك شيميايي منطقة عملياتي بدر از هورالهويزه و جزاير مجنون تا جفير، پادگان حميد و هويزه هدف قرار گرفت و براي اولين‌بار به همراه ساير عوامل شيميايي اشك‌آور، سيانور، تاول‌زا و اعصاب، از عامل خون نيز استفاده شد كه به دليل ناشناخته‌بودن آن براي نيروهاي ايراني، تلفات سنگيني به بار آورد. در اثر اين حملات، هزاروسيصدوپنجاه‌ونُه تن از نيروهاي ايران مجروح و بيست‌وسه نفر كشته شدند. به دنبال تشديد استعمال سلاحهاي شيميايي توسط عراق كه تعداد آن از دوازدهم اسفند ۱۳۶۳ تا بيستم فروردين ۱۳۶۴ به سي‌وسه مورد با چهارهزاروششصد مجروح و كشته رسيد، جمهوري اسلامي ايران طي چندين نامه به دبيركل خواستار اعزام فوري گروه كارشناسان براي تحقيق شد. دبيركل در بيست‌وششم مارس ۱۹۸۵ (۶/۱/۱۳۶۴) با انتشار اعلاميه‌اي از به‌كاربردن سلاحهاي شيميايي در مخاصمات اخير اعلام انزجار كرد و بار ديگر رعايت دقيق پروتكل ژنو را خواستار شد.
در سال ۱۳۶۴ آمار مجروحان و كشته‌شدگان سلاحهاي شيميايي افزايش زيادي داشت. در سي‌وهفت نوبت حمله شيميايي گزارش شده، ده‌هزارودويست‌وهفتادوسه نفر از نيروهاي ايران مجروح و سي‌وشش نفر كشته شدند كه ميزان مجروحين نسبت به سال قبل، نه برابر شد. مناطق مورد حمله، آبادان، خرمشهر، جفير، پادگان حميد، جزاير مجنون و عين خوش را شامل مي‌شد. حملة روز نوزدهم فروردين‌ماه ۱۳۶۴به پادگان حميد با ده كشته و هزاروصد مجروح شديدترين حمله در اين ماه بود. جمهوري اسلامي ايران بار ديگر از دبيركل سازمان ملل درخواست بررسي و تحقيق كرد. دبيركل، دكتر مانوئل دومينگوئز، يكي از چهار كارشناس وابسته به سازمان ملل، را مامور بازديد و معاينه مصدومين شيميايي بستري در تعدادي از بيمارستانهاي اروپا كرد. دكتر دومينگوئز از اول تا پنجم آوريل از مصدومين بازديد كرد و در هشتم آوريل گزارش خود را به دبيركل ارائه داد. در نتيجه‌گيري گزارش وي آمده بود: ۱ــ سلاحهاي شيميايي در خلال ماه مارس در جنگ ايران و عراق به كار گرفته شده است ۲ــ بنا به اظهار اكثر بيماران، حمله با بمبهايي كه از هواپيما رها شده صورت گرفته است ۳ــ ممكن است گاز هيروسيانيك به‌تنهايي يا با تركيب با ايپريت به كار رفته باشد.
دبيركل گزارش مذكور را همراه با نامه‌اي خطاب به رئيس شوراي امنيت به شورا تسليم كرد. شورا در بيست‌وپنجم آوريل ۱۹۸۵ بيانيه‌اي صادر نمود و در آن براي اولين‌بار از واژه «جنگ بين دو كشور» استفاده كرد و با ابراز نگراني از اين‌كه در جنگ ايران و عراق در ماه مارس ۱۹۸۵ سلاحهاي شيميايي عليه نيروهاي ايران به كار گرفته شده و با يادآوري بيانيه سي‌ام مارس ۱۹۸۴، بدون ذكر نام عراق، استفادة مكرر از سلاحهاي شيميايي و استفادة احتمالي از آنها در آينده را قوياً محكوم كرد و خواستار رعايت پروتكل ۱۹۲۵و همة جنبه‌هاي حقوق انساني در جنگ شد.
اما اين بيانية شوراي امنيت هم نتوانست جلوي استفاده از سلاحهاي شيميايي را بگيرد. جمهوري اسلامي در سيزدهم مه ۱۹۸۵ (۲۳/ ۲/ ۱۳۶۴) طي نامه‌اي به دبيركل خبر داد: عراق در جبهة شمالي در منطقه فكه و سردشت در روزهاي هفتم و هشتم مه از گاز خردل استفاده كرده است. متعاقب آن، وزيرخارجه ايران طي نامه‌اي خطاب به دبيركل، عملكرد شوراي امنيت را در قبال كاربرد سلاحهاي شيميايي توسط عراق به‌شدت مورد انتقاد قرار داد و نوشت: اگرچه قطعنامه‌ها و بيانيه‌ها و درخواست‌ها مناسب و لازم هستند، اما آنها براي وادارساختن رژيم بعثي عراق به توقف ادامه استفاده از سلاحهاي شيميايي كفايت نمي‌كنند. شوراي امنيت كه وظيفه دفاع از منشور سازمان ملل را جهت حفظ صلح و امنيت دارا است، مي‌بايست خود را متقاعد سازد كه وظيفه‌اش را انجام دهد و صرفا به صدور بيانيه كه متاسفانه داراي فقدان صراحت لازم در محكوميت رژيم عراق مي‌باشند، اكتفا ننمايد… كار و وظايف شوراي امنيت و سازمان ملل، همان‌طوركه در منشور مشخص شده، نمي‌تواند به انتشار بيانيه‌ها و قطعنامه‌ها و انتشار اسناد كه در تاريخ ثبت شده، بسنده نمايد. اين مجامع مي‌بايست از بسيج كلية ابزار‌هاي بين‌المللي در قدرت خود جهت توقف فوري و قطعي هرگونه نقض قوانين بين‌المللي، به‌ويژه آن تخلفاتي كه به‌طورجدي صلح و امنيت بين‌المللي را تهديد مي‌كنند، استفاده نمايد.
با شروع عمليات والفجر ۸ در منطقة فاو در تاريخ بيستم بهمن‌ سال ۱۳۶۴، عراق استفاده از سلاح شيميايي را تشديد كرد، به‌طوري‌كه متجاوز از هفت‌هزار گلوله توپ و خمپاره حاوي مواد شيميايي روي مواضع نيروهاي ايراني ريخته شد كه از اين ميان هواپيماهاي عراقي بيش از هزار بمب در منطقة عملياتي والفجر ۸ فرو ريختند. در مجموع هفده عمليات آفند شيميايي توسط عراق عليه نيروهاي ايران گزارش شد كه عموما ‌در منطقة فاو، آبادان و خسروآباد بود. شديدترين حمله در جادة فاو ــ هبره در بيست‌وچهارم بهمن‌ماه ۱۳۶۴ گزارش شد كه منجر به كشته‌شدن بيست‌وسه تن و مجروح‌شدن هشت‌هزاروچهارصدوهفتادوهفت تن از نيروهاي ايراني شد. متعاقب آن، جمهوري اسلامي ايران طي نامه‌هايي به تاريخهاي دوازدهم، سيزدهم، چهاردهم و هفدهم فوريه ۱۹۸۶ به دبيركل، با اعلام به‌كارگيري سلاح شيميايي توسط عراق بار ديگر از دبيركل درخواست كرد نمايندگاني را جهت تحقيق اعزام كند. عراق اتهامات ايران را رد نموده و شكايت كرد ايران عليه نيروهاي آن از سلاح شيميايي استفاده كرده است. شوراي امنيت در بيست‌وچهارم فوريه ۱۹۸۶ تشكيل جلسه داد و قطعنامه ۵۸۲ را تصويب كرد. در بند چهارم مقدمه اين قطعنامه، تعهد دولتها نسبت به پروتكل ۱۹۲۵ خاطرنشان شده و در بند دوم اجرايي آن از نقض حقوق بين‌الملل بشردوستانه… به ويژه استفاده از سلاحهاي شيميايي مغاير با پروتكل ۱۹۲۵، اظهار تاسف شد. پس از صدور قطعنامه ۵۸۲، دبيركل هيات كارشناسي را به ايران گسيل كرد و اين هيات از بيست‌وششم فوريه تا سوم مارس ۱۹۸۶ در ايران به سر برد و در پايان گزارش داد: «هيات از تعداد زياد مصدومين و دامنة وسيع كاربرد سلاحهاي شيميايي، بخصوص فوت يك مصدوم در برابر چشمان خويش به‌شدت تكان خورده و عميقاً نگران است.» هيات از به‌كاربردن گاز خردل يقين حاصل كرده، مي‌افزايد: «در مقايسه با كاربرد سلاحهاي شيميايي در سال ۱۹۸۴ اين بار كاربرد آن وسيعتر بوده است. مدارك جديد شايان توجه در جريان مصاحبه‌ها با مجروحان عراقي در تهران به دست آمده است. اين افراد اظهار داشتند كه جراحات آنها به سبب بمبهايي است كه از هواپيماهاي عراقي در جريان حمله به مواضع ايرانيان پرتاب شده است.»
دبيركل در شانزدهم مارس ۱۹۸۶ گزارش هيات را به شوراي امنيت تسليم داشت و اعلام كرد: نمي‌تواند از ابراز تاسف نسبت به اين مطلب كه سلاحهاي شيميايي توسط نيروهاي عراقي عليه نيروهاي ايراني به كار گرفته شده است، خودداري كند. شوراي امنيت پس از رسيدگي به گزارش دبيركل و هيات اعزامي طي بيانيه‌‌اي در تاريخ بيست‌ويكم مارس ۱۹۸۶ اعلام كرد: اعضاي شورا عميقاً از نتيجه‌گيري متفق‌القول گزارش كارشناسان كه حاكي از اين است كه سلاحهاي شيميايي در موارد بسياري توسط نيروهاي عراقي عليه نيروهاي ايراني به كار گرفته شده، نگرانند. اعضاي شورا قوياً كاربرد مداوم سلاحهاي شيميايي را كه مغاير با پروتكل ۱۹۲۵ ژنو مبني بر ممنوعيت كاربرد سلاحهاي شيميايي در جنگها است، محكوم مي‌نمايند. در اين بيانيه براي نخستين‌بار، عراق با ذكر نام به‌عنوان به‌كاربرنده سلاحهاي شيميايي مورد خطاب شورا قرار گرفت.
عراق در واكنش به اين بيانيه، آن را فاقد تعادل دانست و اعلام كرد كه در آن حملة اخير ايران به اراضي عراق ناديده گرفته شده است. ايران در پاسخ به بيانيه، طي نامه‌اي به تاريخ بيست‌وهفتم مارس ۱۹۸۶ نوشت: «اگر عراق سه سال پيش كه از سلاحهاي شيميايي استفاده كرد، محكوم مي‌شد، ممكن بود از استفاده مداوم آن از سلاحهاي شيميايي جلوگيري شود.» در اين نامه ايران از شوراي امنيت خواست به وظيفة خود در شناسايي متجاوز در جنگ ايران و عراق عمل كند.
در سال ۱۳۶۵ حملات شيميايي عراق با توجه به افزايش حملات نيروهاي ايران، شدت بيشتري ‌يافت؛ به‌گونه‌اي‌كه تعداد بمباران دو برابر سال قبل شد و به هفتادونُه مورد ‌رسيد. در فروردين ۱۳۶۵، همزمان با ادامة عمليات كربلاي ۸ در محور فاو، در ماههاي ارديبهشت و خرداد، مهران و حاج‌آباد در جبهه‌هاي مياني و در شهريور منطقه عملياتي كربلاي ۲ در محور عمومي حاج‌عمران و محورهاي عملياتي كربلاي ۴ در جزيرة مينو، خرمشهر و آبادان مورد حمله شيميايي واقع شدند. به دنبال عمليات كربلاي ۶ در محور سومار و در بهمن و اسفند همزمان با عمليات كربلاي ۵ در شلمچه و شرق بصره، اين محورها بمباران شيميايي شدند. از نظر ميزان صدمات و تلفات وارده، مهمترين حملات در اين سال عبارت بودند از: حملة ۴/۱۰/۱۳۶۵ در محور خرمشهر و عرايض ــ شلمچه با هزاروصدوشصت مجروح، حمله ۲۰/۱۰/۱۳۶۵ در جاده خرمشهر با سه‌هزار مجروح و حمله روز ۲۳/۱۲/۱۳۶۵ در جنوب شرقي جزيره مجنون كه منجر به يازده كشته و پانصدوچهل زخمي شد. به دنبال اين حملات، شوراي امنيت به شكايتهاي متعدد ايران توجهي نكرد و تنها دبيركل طي بيانيه‌اي به تاريخ ششم ژانويه ۱۹۸۷ (۶/۱۰/۱۳۶۵) كاربرد سلاحهاي شيميايي را از طرف عراق عليه نيروهاي ايراني محكوم كرد.
در سال ۱۳۶۶، به دنبال حملات نيروهاي ايران در جبهه‌هاي غرب و جنوب، بار ديگر عراق سلاحهاي شيميايي را در مقياس وسيع به خدمت ‌گرفت. در فروردين ۱۳۶۶، هشت مورد بمباران شيميايي توسط عراق گزارش شد كه شش مورد آن در منطقة عملياتي كربلاي ۸ رخ داد. از هيجدهم تا بيست‌‌ويكم فروردين، شش بمباران گستردة شيميايي با هواپيما و خمپاره‌انداز صورت گرفت كه در مجموع بيست‌ويك كشته و بيش از صدوسي‌وچهار تن مجروح برجاي ‌گذاشت. ايران از دبيركل درخواست اعزام هيات كارشناسي براي بررسي كاربرد سلاحهاي شيميايي كرد. عراق نيز با ادعاي كاربرد سلاحهاي شيميايي از طرف ايران، درخواست مشابهي كرد. هيات كارشناسان از بيست‌ودوم تا بيست‌ونهم آوريل در ايران و از بيست‌ونهم آوريل تا سوم مه در عراق به سر برد و گزارش خود را در ششم ماه مه به دبيركل تسليم داشت. در گزارش ذكر شده بود:
الف ــ نيروي عراقي كراراً از سلاحهاي شيميايي به شكل بمبهاي هوايي و يا به‌احتمال‌زياد راكت عليه نيروهاي ايراني استفاده كرده‌اند. عامل شيميايي كه مورد استفاده قرار گرفته، گاز خردل و در بعضي موارد احتمالا عاملهاي عصبي است.
ب‌ــ نكتة جديد اين است كه غيرنظاميان ايراني نيز بر اثر كاربرد سلاحهاي شيميايي مجروح شده‌اند.
ج‌ــ پرسنل نظامي عراق بر اثر عاملهاي جنگ شيميايي متحمل جراحاتي شده‌اند كه ناشي از گاز خردل و التهاب ريوي است. دبيركل گزارش مذكور را همراه نامه‌اي در هشتم مه به شوراي امنيت تسليم كرد. در اين نامه دبيركل ضمن ابراز تاسف از كاربرد سلاحهاي شيميايي، عميقاً ابراز نگراني كرده و تصريح نمود «نيروهاي عراقي مجددا از سلاحهاي شيميايي عليه نيروهاي ايراني استفاده كرده‌اند و موجب واردآمدن جراحاتي به غيرنظاميان در جمهوري اسلامي ايران شده‌اند.» با دريافت يادداشت دبيركل و گزارش كارشناسان، رئيس شوراي امنيت پس از مشاوره اعضاي شوراي امنيت، بيانيه‌اي در چهاردهم مه ۱۹۸۷ (بيست‌وچهارم ارديبهشت ۱۳۶۶) صادر كرد كه در آن گفته شد: «اعضاي شورا از نتيجه‌گيري به اتفاق آراء كارشناسان كه سلاحهاي شيميايي به‌طورمكرر توسط نيروهاي عراقي عليه نيروهاي ايراني به كار رفته است و افراد غيرنظامي ايران از سلاحهاي شيميايي مجروح شده‌اند و اين‌كه افراد نظامي عراق نيز از مواد شيميايي جراحاتي برداشته‌اند، متوحش شدند. آنان بار ديگر استفادة مكرر از سلاحهاي شيميايي را كه نقض آشكار پروتكل ژنو مورخ ۱۹۲۵ مي‌باشد و در آن به‌كاررفتن سلاحهاي شيميايي در جنگ صريحا منع شده است، قويا محكوم مي‌كنند.»
با تغيير منطقة عملياتي نيروهاي ايران از جنوب به شمال عراق، بمباران گسترده شيميايي اين مناطق توسط عراق آغاز شد، به‌طوري‌كه تا مهرماه ۱۳۶۶ در مجموع يازده مورد بمباران شيميايي در روستاهاي كردنشين استان سليمانيه و اربيل عراق، منطقة عملياتي كربلاي۱۰، روستاي بوالحسن (سرول)، جومه، بانه، روستاي قره‌باغ در شمال عراق، روستاي كله‌وش در حومه سردشت، مناطق عملياتي نصر ۴ (ارتفاعات ماووت) و فتح ۷ انجام شد كه در مجموع نودوهفت كشته و حدود پنج‌هزارودويست مجروح به همراه داشت. حملة هفتم تيرماه ۱۳۶۶ به سردشت يكي از فجيع‌ترين حملات عراق بود. در اين حمله كه با گاز موستارد (تاول‌زا) در مناطق مسكوني ــ به‌خصوص در بازار شهر ــ انجام شد، صدوسي تن كشته و بيش از چهارهزاروپانصد نفر مجروح شدند. به گزارش كارشناسان سازمان ملل «مجروحين شيميايي از زن و مرد سالخورده هفتادساله گرفته تا جوانان، بچه‌ها و كودكان را شامل مي‌شد.»
در نيمه دوم سال ۱۳۶۶، با تداوم عمليات نيروهاي ايران در شمال عراق، كاربرد سلاح شيميايي ادامه ‌‌يافت و در عمليات والفجر۱۰ (اسفندماه ۱۳۶۶) در شهر حلبچه به اوج خود رسيد. در اين بمباران پنج‌هزار نفر كشته و هفت‌هزار نفر مادام‌العمر معيوب شدند. به دنبال آن در هفدهم، هيجدهم و نوزدهم مارس ۱۹۸۸، جمهوري اسلامي ايران با ارسال چهار نامه به دبيركل سازمان ملل خبر داد كه عراق در منطقة عملياتي والفجر۱۰، به‌ويژه در مناطق كردنشين عراق و شهر حلبچه، در مقياس وسيع از سلاح شيميايي استفاده كرده است. ايران همچنين در سه نامة پي‌درپي به تاريخهاي بيست‌ويكم، بيست‌ودوم و بيست‌وچهارم مارس ۱۹۸۸ اعلام داشت كه در مناطق اطراف مريوان نيز نظاميان عراقي سلاحهاي شيميايي به كار گرفته‌اند و براي بررسي موضوع، درخواست اعزام هيات كارشناسي كرد. در بيست‌وپنجم مارس، دبيركل كارشناس پزشكي خود، دكتر مانوئل دومينگوئز را به ايران اعزام كرد. در چهارم آوريل، عراق نيز در نامه‌اي به دبيركل اعلام كرد ايران نيروهاي آن كشور در اطراف حلبچه را بمباران شيميايي كرده است. در هيجدهم آوريل، عراق با استفاده گسترده از سلاحهاي شيميايي بندر فاو را از نيروهاي ايران پس گرفت. در بيست‌ويكم آوريل، نمايندة ايران در سازمان ملل طي نامه‌اي فهرست كاملي از حملات شيميايي عراق از ژانويه ۱۹۸۱ تا مارس ۱۹۸۸ را ارائه كرد كه در آن مكان، تاريخ، نوع سلاح، تعداد قربانيان و مواد مورد استفاده مشخص شده بود. بر اساس اين فهرست، عراق در مدت مذكور دويست‌وپنجاه‌ودو بار اقدام به استفاده از سلاح شيميايي عليه نظاميان و غيرنظاميان ايران كرده بود كه در اثر آن پنجاه‌وشش‌هزاروهفتصدوهشتادونُه نفر كشته و يا مجروح شده بودند.
در بيست‌وپنجم آوريل، دبيركل گزارش كارشناسان سازمان ملل را كه پس از بازگشت از ايران و عراق، در چهاردهم آوريل به وي تسليم كرده بودند، به اطلاع شورا رساند. در گزارش نتيجه‌گيري شده بود: «تعداد قابل‌توجهي از مصدومين مشاهده‌شده در ايران غيرنظامي بوده‌اند.» درباره عراق نيز تصريح شده بود كه كلية مصدومين نظامي بوده‌اند. دبيركل در گزارش خود به شورا افزود: «با يك احساس وحشت و تاسف عميق به اطلاع شوراي امنيت مي‌رساند كه با وجود درخواستهاي كثير بين‌المللي و محكوميتي كه از طرف سراسر جهان به عمل آمد، استفاده از سلاحهاي شيميايي در منازعة بين ايران و عراق و در تخلف از پروتكل ژنو در مورد منع گازهاي خفه‌كننده، سمي و ساير گازها و سلاحهاي ميكروبي كه در ۱۹۲۵ تصويب شد، همچنان ادامه دارد و در واقع به‌كاربردن آن ممكن است شدت نيز يافته باشد.» شوراي امنيت با توجه به اين گزارش در نهم مه ۱۹۸۸ (۹/ ۲/ ۱۳۶۷) تشكيل جلسه داد و اولين قطعنامه خود را ــ تحت عنوان قطعنامه شماره ۶۱۲ ــ در خصوص كاربرد سلاح شيميايي صادر كرد. شورا در اين قطعنامه، ايران را در كنار عراق متهم به استفاده از سلاح شيميايي نمود و بر ضرورت عاجل رعايت دقيق مفاد پروتكل منع استفاده از گازهاي سمي خفقان‌آور يا گازهاي ديگر و نيز سلاحهاي ميكروبي كه در هفدهم ژوئيه ۱۹۲۵ در ژنو امضاء شده است، تاكيد كرد. شورا تداوم استفاده از سلاحهاي شيميايي در جنگ بين ايران و عراق را كه بر خلاف تعهدات ناشي از پروتكل ژنو صورت گرفته قوياً محكوم و اعلام كرد: «از طرفين انتظار مي‌رود كه در آينده استفاده از جنگ‌افزارهاي شيميايي را با توجه به تعهداتشان به موجب پروتكل ژنو متوقف كنند. همچنين از كليه كشورها مي‌خواهد كه بر اعمال و يا تداوم اعمال نظارت شديد بر صدور مواد و توليدات شيميايي كه در ساخت جنگ‌افزارهاي شيميايي به كار مي‌روند، به كشورهاي متخاصم جنگ بيفزايند.»
با ‌وجود اين قطعنامه، استعمال سلاحهاي شيميايي در جنگ، از سوي عراق عليه ايران ادامه يافت و مناطقي در غرب و جنوب ايران در روزهاي هيجدهم، نوزدهم، بيست‌وهفتم و بيست‌وهشتم ارديبهشت ۱۳۶۷ مورد حمله شيميايي قرار گرفتند. در چهارم تيرماه، عراق در حمله به جزاير مجنون نيز از سلاح شيميايي به‌طورگسترده استفاده كرد. در بيست‌وهفتم تير ۱۳۶۷ جمهوري اسلامي ايران قطعنامه ۵۹۸ را پذيرفت و موافقت خود را با استقرار آتش‌بس اعلام كرد. در يازدهم مرداد (دوم اوت ۱۹۸۸) عراق روستاي شيخ عثمان اشنويه را با راكتهاي شيميايي بمباران كرد. در سوم اوت ۱۹۸۸، وزير امورخارجه جمهوري اسلامي ايران طي نامه‌اي به دبيركل اعلام كرد كه روز قبل عراق منطقة شيخ عثمان (مجاور اشنويه) را بمباران شيميايي كرده است و در اين‌باره درخواست رسيدگي كرد. به دنبال اين درخواست هيات كارشناسي از دوازدهم تا چهاردهم اوت از ايران بازديد و در گزارش نهايي خود تصريح كرد: «با توجه به شواهد موجود، با تاسف فراوان به اين نتيجه رسيديم كه برخلاف درخواستهاي مكرر سازمان ملل متحد، سلاحهاي شيميايي عليه شهروندان غيرنظامي ايران در منطقه مجاور يك شهر بي‌دفاع به كار گرفته شده است. اين واقعيت كه كودكان نيز قرباني گرديده‌اند يك بار ديگر غيرقابل‌قبول‌بودن چنين حملاتي را ثابت مي‌نمايد. استفاده از سلاحهاي شيميايي عليه غيرنظاميان شخصاً حمله به وجدان بشري است و بايد قوياً مردود شمرده شود. به‌علاوه اين فاجعه در زماني رخ مي‌دهد كه احتمال رسيدن به صلح در منازعه بين ايران و عراق به طرز بارزي افزايش يافته است.» دبيركل اين گزارش را در اختيار شوراي امنيت گذاشت و از نتيجه‌گيري گزارش مبني بر استفاده از سلاحهاي شيميايي عليه غير نظاميان ايران ابراز تاسف عميق كرد. شوراي امنيت در بيست‌وششم اوت ۱۹۸۸ (۴/۶/۱۳۶۷) شش روز پس از استقرار آتش‌بس در جنگ ايران و عراق در جلسه شماره دوهزاروهشتصدوبيست‌وپنجم خود طرح قطعنامة ۶۲۰ را كه آلمان فدرال، ايتاليا، ژاپن و انگلستان پيشنهاد كرده بودند، تصويب كرد و در آن با ابراز تاسف عميق از نتايج تحقيقات دربارة تداوم استفاده از سلاحهاي شيميايي در مناقشة ميان ايران و عراق استفاده از اين سلاح را قوياً‌ محكوم كرد. تصويب اين قطعنامه كه پس از پذيرش قطعنامه ۵۹۸ از سوي ايران انجام شد، به استعمال سلاحهاي شيميايي عليه ايران پايان داد.
منابع:
۱٫ دبيرخانه كنفرانس بين‌المللي تجاوز و دفاع، بازشناسي جنبه‌هاي تجاوز و دفاع، تهران، دبيرخانه كنفرانس بين‌المللي تجاوز و دفاع، ج۲: ابعاد سياسي و مسائل حقوق بين‌الملل، چ اول، ۱۳۶۸
۲ . يحيي فوزي، ابعاد به كارگيري سلاح شيميايي توسط عراق و واكنش مجامع بين‌المللي، تهران، دفتر بررسيهاي سياسي سازمان تبليغات اسلامي، انقلاب اسلامي، جنگ تحميلي و نظام بين‌الملل، چ اول،۱۳۷۶
۳ . سيد قاسم زماني، حقوق بين‌الملل و كاربرد سلاحهاي شيميايي در جنگ تحميلي عراق عليه جمهوري اسلامي ايران، تهران، بنياد حفظ آثار و ارزشهاي دفاع مقدس، چ اول،۱۳۷۶
۴ . حسين علائي، جنگ شيميايي و تهديد فزاينده، تهران، انتشارات اطلاعات،۱۳۶۷
۵ . سند شماره S/16128 شوراي امنيت، ۳ نوامبر ۱۹۸۳
۶ . سند شماره S/16139 شوراي امنيت، ۹ نوامبر ۱۹۸۳
۷ . سند شماره S/16154 شوراي امنيت، ۱۶ نوامبر ۱۹۸۳
۸ . سند شماره S/16193 شوراي امنيت، ۲۹ نوامبر ۱۹۸۳
۹ . سندهاي شماره ۱۶۳۳۱،۱۶۳۴۰، ۱۶۳۷۸،۱۶۳۸۰،۱۶۳۸۴،۱۶۳۹۷،۱۶۴۰۸و ۱۶۴۱۶ شوراي امنيت.
۱۰٫ سند شماره S/16433 شوراي امنيت، ۷ مارس ۱۹۸۴
۱۱٫ منوچهر پارسادوست، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ايران، تهران، شركت سهامي انتشار، چ اول، ۱۳۷۱
۱۲٫ سند شماره S/16438 شوراي امنيت، ۲۷ نوامبر ۱۹۸۴
۱۳ . سند شماره S/16454 شوراي امنيت، ۳۰ مارس ۱۹۸۴
۱۴ . سند شماره S/16827 شوراي امنيت، ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۴
۱۵٫ سند شماره S/17097 شوراي امنيت، ۲۶ مارس ۱۹۸۵
۱۶٫ سند شماره S/17127 شوراي امنيت، ۸ آوريل ۱۹۸۵
۱۷٫ سند شماره S/17130 شوراي امنيت، ۲۵ آوريل ۱۹۸۵
۱۸٫ سند شماره S/17181شوراي امنيت، ۱۳ مه ۱۹۸۵
۱۹٫ سندهاي شماره S/17836 , S/17833 , S/17829, S/17822, S/17782 شوراي امنيت.
۲۰٫ سندهاي شماره S/17826 , S/17824 , S/17783 شوراي امنيت.
۲۱٫ سند شماره S/17859شوراي امنيت، ۲۴ فوريه ۱۹۸۶
۲۲٫ سند شماره S/17911شوراي امنيت، ۲۱ مارس ۱۹۸۶
۲۳٫ سند شماره S/17949شوراي امنيت، ۲۷ مارس ۱۹۸۶
۲۴٫ عباس هدايتي‌خميني، شوراي امنيت و جنگ تحميلي، تهران، دفتر مطالعات سياسي و بين‌المللي‌،۱۳۷۰٫
۲۵٫ دبيرخانه كنفرانس تجاوز و دفاع، بازشناسي جنبه‌هاي تجاوز و دفاع، تهران، دبيرخانه كنفرانس تجاوز و دفاع، ۱۳۶۸
۲۶٫ اسناد شماره S/19639 ، S/19647 ، S/19650 ، S/19664 شوراي امنيت.
۲۷٫ اسناد شماره S/19665 ، S/19669 و S/19682 شوراي امنيت.
۲۸٫ سند شماره S/19730 شوراي امنيت، ۴ آوريل ۱۹۸۷
۲۹٫ سند شماره S/19816 شوراي امنيت، ۲۱ آوريل ۱۹۸۷
۳۰٫ سند شماره S/19869 شوراي امنيت، ۹ مه ۱۹۸۸
۳۱٫ سند شماره S/20084 شوراي امنيت، ۳ اوت ۱۹۸۸
۳۲٫ سيدقاسم زماني و دكتر اسماعيل منصوري لاريجاني، نظام امنيت جمعي سازمان ملل متحد و تجاوز رژيم عراق به جمهوري اسلامي ايران، تهران، بنياد حفظ آثار و ارزشهاي دفاع مقدس، چ اول، ۱۳۷۸

 

 


منبع: نشريه زمانه

 

نقشه سایت

تمام حقوق مادی و معنوی این وبسایت به موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس تعلق دارد.
.استفاده از منابع محتوایی با ذکر منبع مجاز است