یکشنبه 30 دی 1397 18:51

جنگ مردمی - جنگ داوطلبانه

جنگ مردمی - جنگ داوطلبانه

عدد چهل در فرهنگ اسلامی و ایرانی دارای تقدس است چرا که نشانی از کمال است.انقلاب اسلامی ایران در ایستگاه چهلم آن چنان جریان فکری و فرهنگی را در سپهر بین المللی ایجاد کرده است که بارقه های آن معنویت و باورهای ستوده فرهنگی و اجتماعی ایجاد کرده است.بی‌تردید عظمت انقلاب اسلامی و دفاع مقدس تنها با زبان هنر و ادبیات می تواند به جهانیان معرفی شود. اما سوال مهمی که وجود دارد این است که جایگاه هنر از پس چهل سال حماسه و ایثار کجاست؟ و به عنوان مثال آیا مفاهیم عمیق انقلابی وارد ادبیات داستانی و یا شعر شده ا

یك‭ ‬تفكیك‭ ‬حیثیتی‭ ‬بین‭ ‬اگونه‌ی‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلابب‭ ‬و‭ ‬ادیدگاه‭ ‬یا‭ ‬نگاه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلابب‭ ‬باید‭ ‬انجام‭ ‬شود‭. ‬اگر‭ ‬موضوع‭ ‬ما‭ ‬به‭ ‬گونه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬محدود‭ ‬شود،‭ ‬باید‭ ‬ببینیم‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬داستان‭ ‬داشته‌ایم‭ ‬یا‭ ‬نه‭. ‬مثلا‭ ‬وقتی‭ ‬راجع‭ ‬به‭ ‬ژانر‭ ‬یا‭ ‬گونه‭ ‬پلیسی‭ ‬صحبت‭ ‬می‌كنیم‭ ‬می‌دانیم‭ ‬یك‭ ‬قاتل،‭ ‬چند‭ ‬مظنون،‭ ‬یك‭ ‬كارآگاه‭ ‬یا‭ ‬پلیس‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬آن‌ها‭ ‬یك‭ ‬داستان‭ ‬در‭ ‬ژانر‭ ‬پلیسی‭ ‬شكل‭ ‬می‌گیرد‭. ‬گونه‭ ‬انقلابی‭ ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬اگر‭ ‬بخواهد‭ ‬شكل‭ ‬بگیرد،‭ ‬قاعدتا‭ ‬عناصر‭ ‬آن‭ ‬ساواكی،‭ ‬سرهنگ،‭ ‬انقلابی،‭ ‬مسجدی‭ ‬و‭ ‬یك‭ ‬چپی‭ ‬هم‭ ‬هست‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬اینهاست‭ ‬كه‭ ‬ژانر‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬شكل‭ ‬می‌گیرد‭. ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬اگر‭ ‬این‭ ‬تفكیك‭ ‬را‭ ‬همان‭ ‬ابتدای‭ ‬كار‭ ‬انجام‭ ‬ندهیم‭ ‬كه‭ ‬راجع‭ ‬به‭ ‬چه‭ ‬چیزی‭ ‬صحبت‭ ‬می‌كنیم،‭ ‬حتما‭ ‬در‭ ‬میانه‭ ‬بحث‭ ‬دچار‭ ‬خلط‭ ‬موضوع‭ ‬می‌شویم‭. ‬من‭ ‬ژانر‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬را‭ ‬یك‭ ‬گونه‌ی‭ ‬كوچك‭ ‬می‌بینم‭ ‬كه‭ ‬به‭ ‬اندازه‭ ‬كافی‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬پرداخته‭ ‬نشده‭ ‬است‭. ‬حال‭ ‬مختصری‭ ‬راجع‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬صحبت‭ ‬می‌كنم‭ ‬و‭ ‬راجع‭ ‬به‭ ‬دیدگاه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬در‭ ‬فرصت‭ ‬آینده‭ ‬صحبت‭ ‬خواهم‭ ‬كرد‭.‬

گونه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب،‭ ‬در‭ ‬حقیقت‭ ‬گونه‌ای‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬به‭ ‬پیروزی‭ ‬انقلاب‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬۵۷،‭ ‬یا‭ ‬زمینه‌های‭ ‬انقلاب‭ ‬مابین‭ ‬سال‌های‭ ‬۴۲ ‬تا‭ ‬۵۷ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬دورتر‭ ‬در‭ ‬كودتای‭ ‬۲۸ ‬مرداد‭ ‬بپردازد‭. ‬واقعیت‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬می‌توانیم‭ ‬آثاری‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬آن‌ها‭ ‬پیش‌زمینه‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬یا‭ ‬چیزی‭ ‬كه‭ ‬منتج‭ ‬به‭ ‬انقلاب‭ ‬سال‭ ‬۵۷ ‬بشود‭ ‬را‭ ‬پیدا‭ ‬كنیم‭. ‬ولی‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب،‭ ‬این‭ ‬گونه‭ ‬تحت‭ ‬سیطره‭ ‬گونه‭ ‬بزرگ‌تر‭ ‬و‭ ‬مردمی‌تری‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬استقبال‭ ‬از‭ ‬داستان‌هایی‭ ‬كه‭ ‬پیرامون‭ ‬انقلاب‭ ‬سال‭ ‬۵۷ ‬نوشته‭ ‬می‌شد،‭ ‬رفته‭ ‬رفته‭ ‬كم‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬نویسنده‌ها‭ ‬هم‭ ‬دیگر‭ ‬سمت‭ ‬آن‭ ‬نرفتند‭.‬

ببینید‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یك‭ ‬گونه،‭ ‬هرگاه‭ ‬بازسازی‭ ‬و‭ ‬بازیابی‭ ‬دوره‭ ‬پهلوی‭ ‬شكل‭ ‬می‌گیرد،‭ ‬این‭ ‬احساس‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬می‌آید‭ ‬كه‭ ‬چقدر‭ ‬ادبیات‭ ‬و‭ ‬متن‭ ‬راجع‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬دوره‭ ‬كم‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‌راحتی‭ ‬نگاه‭ ‬قالب‭ ‬یا‭ ‬ضدقالب‭ - ‬این‭ ‬دو‭ ‬تفاوت‭ ‬زیادی‭ ‬با‭ ‬هم‭ ‬ندارند‭ - ‬شكل‭ ‬می‌گیرد‭. ‬نگاه‭ ‬قالب‭ ‬هرچه‭ ‬در‭ ‬پهلوی‭ ‬بوده‭ ‬را‭ ‬بد‭ ‬می‌بیند‭ ‬و‭ ‬نگاه‭ ‬ضد‭ ‬قالب‭ ‬هرچه‭ ‬در‭ ‬پهلوی‭ ‬بوده‭ ‬را‭ ‬خوب‭ ‬می‌بیند‭. ‬چگونه‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬میان‭ ‬این‭ ‬دو،‭ ‬آن‭ ‬نگاه‭ ‬واقعی‭ ‬كه‭ ‬باید‭ ‬ادبیات‭ ‬را‭ ‬شكل‭ ‬بدهد‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭. ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬عمده‭ ‬كسانی‭ ‬كه‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬وارد‭ ‬فضای‭ ‬ادبیات‭ ‬شدند،‭ ‬به‭ ‬محض‭ ‬این‌كه‭ ‬خواستند‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬بشناسند،‭ ‬گرفتار‭ ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬شدند‭. ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬به‭ ‬یك‭ ‬معنا‭ ‬حق‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬را‭ ‬گرفت‭ ‬و‭ ‬خورد‭.‬

تعبیر‭ ‬عمومی‭ ‬جنگ‭ ‬هشت‌ساله‭ ‬را‭ ‬یك‭ ‬جنگ‭ ‬مردمی‭ ‬می‌نامد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬مردمی‭ ‬بودن‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬فضل‭ ‬آن‭ ‬می‌داند،‭ ‬اما‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬بنده‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا،‭ ‬جنگ‭ ‬ما‭ ‬مردمی‭ ‬نبود‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬شكل‭ ‬گرفت‭. ‬در‭ ‬جنگ‭ ‬مردمی‭ ‬كسانی‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬استان‌های‭ ‬شرقی‭ ‬یا‭ ‬شمالی‭ ‬كشور‭ ‬زندگی‭ ‬می‌كنند‭ ‬كاملا‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬جنگ‭ ‬هستند،‭ ‬اما‭ ‬استان‌هایی‭ ‬داشتیم‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬هشت‭ ‬سال‭ ‬جنگ،‭ ‬حتی‭ ‬یك‭ ‬بار‭ ‬آژیر‭ ‬قرمز‭ ‬در‭ ‬آن‌ها‭ ‬شنیده‭ ‬نشد‭. ‬پس‭ ‬این‭ ‬طور‭ ‬نیست‭ ‬كه‭ ‬همه‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬یكسان‭ ‬با‭ ‬جنگ‭ ‬در‭ ‬ارتباط‭ ‬بوده‭ ‬باشند‭. ‬البته‭ ‬تحریم‌ها‭ ‬و‭ ‬مسائل‭ ‬اقتصادی‭ ‬كل‭ ‬جامعه‭ ‬را‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬قرار‭ ‬داده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬تعداد‭ ‬شهدا‭ ‬نیز‭ ‬عدد‭ ‬قابل‭ ‬توجهی‭ ‬بود،‭ ‬ولی‭ ‬در‭ ‬مقایسه‭ ‬با‭ ‬جنگ‌های‭ ‬بزرگ‭ ‬دنیا،‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬كه‭ ‬همه‭ ‬مردم‭ ‬درگیر‭ ‬آن‭ ‬باشند،‭ ‬جنگی‭ ‬مردمی‭ ‬نبود‭ ‬و‭ ‬فضلش‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬عمده‭ ‬شركت‌كنندگان‭ ‬در‭ ‬جنگ،‭ ‬آدم‌هایی‭ ‬بودند‭ ‬كه‭ ‬داوطلبانه‭ ‬می‌آمدند‭.‬

من‭ ‬فكر‭ ‬می‌كنم‭ ‬آرام‭ ‬آرام‭ ‬باید‭ ‬عبارت‭ ‬پربسامد‭ ‬اجنگ‭ ‬مردمیب‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬اجنگ‭ ‬داوطلبانهب‭ ‬تبدیل‭ ‬كنیم،‭ ‬چراكه‭ ‬در‭ ‬جنگ‭ ‬داوطلبانه‭ ‬فضل‭ ‬بیشتری‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬جنگ‭ ‬مردمی‭ ‬هست‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬نظر‭ ‬تعداد‭ ‬كسانی‭ ‬كه‭ ‬گرفتار‭ ‬جنگ‭ ‬بودند‭ ‬تعداد‭ ‬كمی‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬آن‌ها‭ ‬وقتی‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬مدتی‭ ‬به‭ ‬شهرشان‭ ‬برمی‌گشتند،‭ ‬احساس‭ ‬می‌كردند‭ ‬كه‭ ‬اخبار‭ ‬رسمی‭ ‬برای‭ ‬اطلاع‭ ‬از‭ ‬وضعیت‭ ‬جنگ‭ ‬كافی‭ ‬نیست‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬همین‭ ‬دلیل‭ ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬را‭ ‬آن‌هایی‭ ‬شكل‭ ‬دادند‭ ‬كه‭ ‬واقعا‭ ‬در‭ ‬جنگ‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬احساس‭ ‬می‌كردند‭ ‬كه‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬ادبیات‭ ‬رسمی‭ ‬موجود‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬زمان،‭ ‬حرف‌های‭ ‬بیشتری‭ ‬برای‭ ‬گفتن‭ ‬دارند‭. ‬

این‭ ‬غرور،‭ ‬انگیزه‭ ‬و‭ ‬پتانسیل،‭ ‬تبدیل‭ ‬به‭ ‬ادبیات‭ ‬باشكوه‭ ‬جنگ‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬ژانر‭ ‬جنگ‭ ‬و‭ ‬دفاع‭ ‬مقدس‭ ‬شكل‭ ‬گرفت‭. ‬حال‭ ‬این‌كه‭ ‬چرا‭ ‬ژانر‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬شكل‭ ‬نگرفت،‭ ‬كاملا‭ ‬مشخص‭ ‬است؛‭ ‬برخلاف‭ ‬جنگ،‭ ‬انقلاب‭ ‬ما‭ ‬مردمی‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬مبارزه‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬شهرها‭ ‬و‭ ‬روستاها‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬هركسی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬یك‭ ‬معنا‭ ‬سهامدار‭ ‬شركت‭ ‬سهامی‭ ‬عام‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬می‌دانست‭ ‬و‭ ‬سعی‭ ‬می‌كرد‭ ‬به‭ ‬وسع‭ ‬خودش‭ ‬در‭ ‬جریان‭ ‬انقلاب‭ ‬بكوشد‭. ‬

اگر‭ ‬كسی‭ ‬می‌گفت‭ ‬كه‭ ‬به‭ ‬راهپیمایی‭ ‬رفته،‭ ‬حرف‭ ‬تازه‌ای‭ ‬نبود،‭ ‬چراكه‭ ‬عده‌‭ ‬زیادی‭ ‬رفته‭ ‬بودند‭ ‬یا‭ ‬اگر‭ ‬كسی‭ ‬می‌گفت‭ ‬فلان‭ ‬مامور‭ ‬ساواك‭ ‬در‭ ‬محله‭ ‬ما‭ ‬بوده،‭ ‬این‭ ‬هم‭ ‬حرف‭ ‬تازه‌ای‭ ‬نبود‭. ‬در‭ ‬این‌جا‭ ‬آن‭ ‬ادبیات‭ ‬مكتوم‭ ‬كه‭ ‬كسی‭ ‬برای‭ ‬افشای‭ ‬آن‭ ‬مورد‭ ‬تمجید‭ ‬قرار‭ ‬بگیرد،‭ ‬وجود‭ ‬نداشت‭. ‬دقیقا‭ ‬برخلاف‭ ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬كه‭ ‬اگر‭ ‬شخصی‭ ‬می‌گفت‭ ‬من‭ ‬در‭ ‬خط‭ ‬مقدم‭ ‬بوده‌ام‭ ‬شاید‭ ‬فقط‭ ‬۵ ‬درصد‭ ‬از‭ ‬جامعه‭ ‬ایران‭ ‬با‭ ‬او‭ ‬همذات‭ ‬پنداری‭ ‬می‌كردند‭ ‬و‭ ‬۹۵ ‬درصد‭ ‬تصویری‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬نداشتند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬نسلی،‭ ‬ژانر‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬همانند‭ ‬ادبیات‭ ‬جنگ‭ ‬شكل‭ ‬نگرفت‭.‬

در‭ ‬بحث‭ ‬گونه‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬مساله‭ ‬این‭ ‬نیست‭ ‬که‭ ‬ژانر‭ ‬جنگ‭ ‬جای‭ ‬انقلاب‭ ‬را‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬نویسنده‌ها‭ ‬وقتشان‭ ‬را‭ ‬روی‭ ‬آن‭ ‬گذاشته‌اند،‭ ‬بلكه‭ ‬می‌خواهم‭ ‬بگویم‭ ‬چرا‭ ‬بحث‭ ‬جنگ‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬كارش‭ ‬بالا‭ ‬گرفت‭. ‬نگاه‭ ‬غالب‭ ‬و‭ ‬رسمی‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬دوست‭ ‬داشت‭ ‬شخصیت‌هایی‭ ‬را‭ ‬نشان‭ ‬بدهد‭ ‬كه‭ ‬با‭ ‬مبارزه‭ ‬مسلحانه‭ ‬به‭ ‬جایی‭ ‬رسیده‭ ‬بودند‭ ‬و‭ ‬همان‭ ‬الگوی‭ ‬ژانری‭ ‬كه‭ ‬راجع‭ ‬به‭ ‬بقیه‭ ‬انقلاب‌ها‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬عینا‭ ‬اینجا‭ ‬آورده‭ ‬و‭ ‬كار‭ ‬شد‭. ‬در‭ ‬حالی‭ ‬كه‭ ‬به‭ ‬گمان‭ ‬من‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬مهم‭ ‬انقلاب‭ ‬۵۷ ‬این‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬اسلحه‭ ‬وجود‭ ‬نداشت‭. ‬یعنی‭ ‬گروه‌های‭ ‬مسلح‭ ‬كمترین‭ ‬نقش‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬داشتند‭. ‬حال‭ ‬چه‭ ‬گروه‌های‭ ‬مسلح‭ ‬مذهبی‭ ‬مثل‭ ‬سازمان‭ ‬مجاهدین‭ ‬یا‭ ‬منصورون‭ ‬و‭ ‬دیگران‭ ‬و‭ ‬چه‭ ‬قسمت‌های‭ ‬چپ‭ ‬كه‭ ‬از‭ ‬دهه‌های‭ ‬پیش‭ ‬كار‭ ‬مسلحانه‭ ‬را‭ ‬شروع‭ ‬كرده‭ ‬بودند‭.‬

‭ ‬نكته‭ ‬عجیب‌تر؛‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬كسانی‭ ‬كه‭ ‬رفتار‭ ‬و‭ ‬كردارشان‭ ‬به‭ ‬پیروزی‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬منجر‭ ‬شد،‭ ‬هیچ‭ ‬شخصیتی‭ ‬را‭ ‬ندیدیم‭ ‬كه‭ ‬صاحب‭ ‬كتاب‭ ‬نباشد‭. ‬از‭ ‬نكات‭ ‬برجسته‭ ‬مربوط‭ ‬به‭ ‬انقلاب‭ ‬۵۷ ‬این‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬تمام‭ ‬یاران‭ ‬اصلی‭ ‬امام‭ (‬ره‭)‬،‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬این‌كه‭ ‬وارد‭ ‬مبارزه‭ ‬بشوند‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬حین‭ ‬مبارزه،‭ ‬قسمت‭ ‬فرهنگی‭ ‬برای‌شان‭ ‬جدی‌تر‭ ‬بود‭. ‬

طبیعتا‭ ‬سینما‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬خیلی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬بپردازد‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬باید‭ ‬این‭ ‬نگاه‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬گونه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬۵۷ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬می‌آورد،‭ ‬اما‭ ‬اصلا‭ ‬سراغ‭ ‬آن‭ ‬نرفتیم‭. ‬این‌همه‭ ‬شخصیت‌‭ ‬كه‭ ‬هركدام‭ ‬در‭ ‬ساخت‭ ‬گفتمان‭ ‬منجر‭ ‬به‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬۵۷ ‬تلاش‭ ‬كردند،‭ ‬ولی‭ ‬ما‭ ‬فقط‭ ‬دنبال‭ ‬شهید‭ ‬اندرزگو‭ ‬‌كه‭ ‬قسمتی‭ ‬از‭ ‬مبارزه‌اش‭ ‬مسلحانه‭ ‬بود‭ ‬رفتیم‭. ‬قسمت‭ ‬مهمی‭ ‬از‭ ‬کار‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬عهده‭ ‬ادبیات‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬هیچ‌وقت‭ ‬پیگیری‭ ‬نشد،‭ ‬چراکه‭ ‬مكتوم‭ ‬نبود‭ ‬و‭ ‬همه‭ ‬این‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬اشتراك‭ ‬گذاشته‭ ‬بودند،‭ ‬اما‭ ‬امروز‭ ‬در‭ ‬۴۰ ‬سالگی‭ ‬انقلاب،‭ ‬خلأ‭ ‬آن‭ ‬مشاهده‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬پر‭ ‬كردن‭ ‬آن‭ ‬وظیفه‭ ‬ادبیات‭ ‬است‭.‬

‭ ‬این‭ ‬مجموع‭ ‬صحبتم‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬گونه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬جزو‭ ‬گونه‌های‭ ‬ضعیف‭ ‬ماست‭ ‬و‭ ‬به‌ندرت‭ ‬اثر‭ ‬درخشانی‭ ‬که‭ ‬جریان‌ساز‭ ‬باشد‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬دیده‭ ‬می‌شود‭. ‬

بنده‭ ‬نیز‭ ‬معتقدم‭ ‬ادبیات‭ ‬مبارز‭ ‬و‭ ‬آرمانگرای‭ ‬ما‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬فقط‭ ‬یك‭ ‬الگو‭ ‬داشته،‭ ‬آن‭ ‬هم‭ ‬الگوی‭ ‬چپ‭ ‬بوده‭ ‬که‭ ‬نه‭ ‬فقط‭ ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬داستانی‭  ‬بلكه‭ ‬در‭ ‬دین‭ ‬ما‭ ‬هم‭ ‬نقش‭ ‬داشته‭. ‬یعنی‭ ‬دین‭ ‬كه‭ ‬قسمت‌‭ ‬اصلی‭ ‬و‭ ‬زیرساختی‭ ‬انقلاب‭ ‬57‭ ‬هست‭ ‬هم‭ ‬درگیر‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬بوده‭ ‬و‭ ‬گفتمان‭ ‬غالب‭ ‬آن‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مثال‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬قاجار‭ ‬تمام‭ ‬صفات‭ ‬حضرت‭ ‬زینب‭(‬س‭) ‬به‭ ‬مال‌داری‭ ‬شوهرش‭ - ‬عبدالله‭ ‬ابن‭ ‬جعفر‭ ‬كه‭ ‬فرد‭ ‬موال‭ ‬و‭ ‬مالداری‭ ‬بوده‭ - ‬برمی‌گشته،‭ ‬به‭ ‬طوری‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬قاجار‭ ‬ازینب‭ ‬با‭ ‬احتشامب‭ ‬داریم،‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬پهلوی‭ ‬دوم‭ ‬ازینب‭ ‬مضطرب،‭ ‬چرا‌كه‭ ‬هرگز‭ ‬دوست‭ ‬نداشتیم‭ ‬شوهر‭ ‬حضرت‭ ‬زینب‭ ‬پول‌دار‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬موضوعی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬اجازه‭ ‬نمی‌داد‭ ‬تا‭ ‬شكل‭ ‬بگیرد‭. ‬کارهای‭ ‬مرحوم‭ ‬شریعتی‭ ‬و‭ ‬دیگران‭ ‬در‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬اسلامی‭ ‬نیز‭ ‬به‌شدت‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬اندیشه‌های‭ ‬چپ‭ ‬بود‭. ‬البته‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬نگاه‌هایی‭ ‬كه‭ ‬الان‭ ‬نیز‭ ‬درباب‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬مطرح‭ ‬است‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬هایدگر‭ ‬است‭. ‬اینها‭ ‬در‭ ‬حقیقت‭ ‬می‌گویند‭ ‬رمان‭ ‬مساله‌ای‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬شما‭ ‬اضطرا‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬می‌پردازید‭. ‬مثلا‭ ‬شما‭ ‬وقتی‭ ‬گرسنه‭ ‬باشید،‭ ‬می‌توانید‭ ‬مردار‭ ‬را‭ - ‬كه‭ ‬نجس‭ ‬است‭ - ‬بخورید‭. ‬رمان‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬جنس‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬جواب‭ ‬باید‭ ‬بگویم‭ ‬که‭ ‬من‭ ‬نمی‌توانم‭ ‬به‭ ‬اضطرار‭ ‬40‭ ‬سال‭ ‬مردار‭ ‬بخورم‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬دوره‌ای‭ ‬بالاخره‭ ‬خسته‭ ‬می‌شوم‭. ‬پس‭ ‬قاعدتا‭ ‬مخالف‭ ‬این‭ ‬نظرم‭ ‬و‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬تضاد‭ ‬با‭ ‬نظر‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬می‌دانم‭. ‬حالا‭ ‬اینکه‭ ‬كدام‭ ‬گفتمان‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی؟‭ ‬هم‭ ‬بحث‭ ‬دارد‭. ‬ما‭ ‬امروز‭ ‬گفتمان‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬زیاد‭ ‬داریم‭. ‬یك‭ ‬گفتمان‭ ‬می‌گوید‭ ‬من‭ ‬كارم‭ ‬بازگشت‭ ‬به‭ ‬سنت‭ ‬رسول‌الله‭ (‬ص‭) ‬است‭. ‬چیزی‭ ‬که‭ ‬طالب‌ها‭ ‬داعیه‌دار‭ ‬آن‭ ‬بودند،‭ ‬آن‌ها‭ ‬نگاه‭ ‬بازگشتی‭ ‬و‭ ‬سنت‌گرا‭ ‬داشتند‭. ‬اما‭ ‬نگاه‭ ‬اصیل‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬هرگز‭ ‬گذشته‌گرا‭ ‬نبوده‭ ‬و‭ ‬اتفاقا‭ ‬نگاه‭ ‬هویت‌گرا‭ ‬بوده‭ ‬است‭. ‬اگر‭ ‬هویت‌گرا‭ ‬به‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬نگاه‭ ‬كنیم‭ ‬كه‭ ‬من‭ ‬خودم‭ ‬را‭ ‬طرفدار‭ ‬و‭ ‬معتقد‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬می‌دانم؛‭ ‬رمان‭ ‬حتما‭ ‬قابل‭ ‬شكل‌گیری‭ ‬است‭. ‬مهم‌تر‭ ‬‌این‌كه‭ ‬چه‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬یا‭ ‬ادبیات‭ ‬ضد‭ ‬انقلاب‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬این‭ ‬نگاه،‭ ‬توانستند‭ ‬به‭ ‬دستاوردهای‭ ‬جدیدی‭ ‬برسند‭.‬

‭ ‬مشكل‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬این‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬قسمت‭ ‬داستان،‭ ‬هیچ‌وقت‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬وارد‭ ‬فضای‭ ‬شهر‭ ‬بشود‭. ‬چراکه‭ ‬شهر‭ ‬رفتارهای‭ ‬پیچیده‭ ‬و‭ ‬مدرن‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬مسائل‭ ‬شهری‭ ‬را‭ ‬حل‭ ‬كند‭. ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬ایران‭ ‬در‭ ‬دوران‭ ‬پیش‭ ‬از‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی،‭ ‬بدون‭ ‬شك‭ ‬در‭ ‬سر‭ ‬دروازه‌های‭ ‬شهر‭ ‬مانده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬هیچ‌گاه‭ ‬وارد‭ ‬شهر‭ ‬نمی‌شد‭. ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬مثال‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬كارهای‭ ‬چوبك،‭ ‬کل‭ ‬داستان‭ ‬در‭ ‬یك‭ ‬خانه‭ ‬اجاره‌ای‭ ‬با‭ ‬یك‭ ‬مالك‭ ‬فئودال‭ ‬و‭ ‬بی‌رحم‭ - ‬شبیه‭ ‬الگوی‭ ‬چپ‭ ‬روستا،‭ ‬تا‭ ‬بتواند‭ ‬همان‭ ‬الگوی‭ ‬چپ‭ ‬را‭ ‬بازتولید‭ ‬كند‭ - ‬بود‭ ‬و‭ ‬نمی‌توانست‭ ‬از‭ ‬فضای‭ ‬آن‭ ‬خانه‭ ‬خارج‭ ‬شود‭. ‬یا‭ ‬مثلا‭ ‬ااركستر‭ ‬شبانهب‭ ‬كه‭ ‬كار‭ ‬خیلی‭ ‬خوبی‭ ‬است‭ ‬ولی‭ ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬باز‭ ‬تحت‌تاثیر‭ ‬الگوی‭ ‬چپ‭ ‬قرار‭ ‬دارد،‭ ‬با‭ ‬این‌كه‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬مدرن‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬فروپاشی‭ ‬نوشته‭ ‬شده،‭ ‬ولی‭ ‬نویسنده‭ ‬هنوز‭ ‬درگیر‭ ‬آن‭ ‬دوره‭ ‬است‭. ‬اگر‭ ‬به‭ ‬ادبیات‭ ‬خالص‭ ‬خود‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬نگاه‭ ‬کنید؛‭ ‬اباغ‭ ‬بلورب‭ ‬آقای‭ ‬مخملباف،‭ ‬باز‭ ‬همین‭ ‬الگو‭ ‬را‭ ‬دارد،‭ ‬البته‭ ‬در‭ ‬سینما‭ ‬هم‭ ‬کارهای‭ ‬ایشان،‭ ‬بازتولید‭ ‬همان‭ ‬الگوهای‭ ‬چپ‭ ‬است‭. ‬بدین‭ ‬معنا‭ ‬در‭ ‬اوایل‭ ‬انقلاب،‭ ‬فقط‭ ‬جای‭ ‬آن‭ ‬روشنفكر‭ ‬چپ‭ - ‬كه‭ ‬وارد‭ ‬روستا‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬روستا‭ ‬را‭ ‬متحول‭ ‬می‌كرد‭ ‬و‭ ‬همه‭ ‬را‭ ‬علیه‭ ‬یوغ‭ ‬كدخدا‭ ‬و‭ ‬فئودال‭ ‬ظالم‭ ‬می‌شوراند‭ - ‬به‭ ‬آخوند‭ ‬داده‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬الگوی‭ ‬چپ‭ ‬تغییر‭ ‬نكرده‭ ‬بود‭.‬

از‭ ‬اواسط‭ ‬دهه‭ ‬۶۰ ‬و‭ ‬اوایل‭ ‬دهه‭ ‬۷۰ ‬آرام‌آرام‭ ‬الگوهای‭ ‬هویت‌یابی‭ ‬كه‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬ویژگی‭ ‬گفتمان‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬است‭ - ‬شاید‭ ‬گفتمان‭ ‬رایج‭ ‬و‭ ‬رسمی‭ ‬كشورمان‭ ‬نباشد‭ - ‬وارد‭ ‬ادبیات‭ ‬شد‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬نظر‭ ‬مثلا‭ ‬بنده‭ ‬اكوه‭ ‬مرا‭ ‬صدا‭ ‬زدب‭ ‬بایرامی‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬اولین‭ ‬اثر‭ ‬روستایی‭ ‬ایرانی‭ ‬كه‭ ‬الگوی‭ ‬چپ‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬اصلا‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭ ‬بسیار‭ ‬مهم‭ ‬می‌دانم‭. ‬در‭ ‬این‭ ‬داستان‭ ‬می‌بینیم‭ ‬که‭ ‬رشد‭ ‬و‭ ‬بزرگ‭ ‬شدن‭ ‬نوجوان‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اهمیت‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬بحث‭ ‬ظلم،‭ ‬فقیر‭ ‬و‭ ‬غنی‭ ‬یا‭ ‬گفتمان‭ ‬چپی‭ ‬وجود‭ ‬ندارد‭.‬

یك‭ ‬بچه‭ ‬می‌خواهد‭ ‬رشد‭ ‬كند‭ ‬و‭ ‬تضادهای‭ ‬واقعی‭ ‬و‭ ‬انسانی‭ ‬در‭ ‬كار‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬كه‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌آید‭ ‬بزرگ‌تر‭ ‬از‭ ‬ادبیات‭ ‬چپ‭ ‬است‭. ‬امروز‭ ‬كسی‭ ‬اكوه‭ ‬مرا‭ ‬صدا‭ ‬زدب‭ ‬را‭ ‬جزو‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬به‭ ‬حساب‭ ‬نمی‌آورد‭ ‬ولی‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬من،‭ ‬حتما‭ ‬جزو‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معنا،‭ ‬كار‭ ‬اشخاصی‭ ‬مانند‭ ‬آقای‭ ‬ااورهان‭ ‬پاموکب‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬ظاهر‭ ‬شاید‭ ‬هیچ‭ ‬ربطی‭ ‬به‭ ‬انقلاب‭ ‬نداشته‭ ‬باشد‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬جزو‭ ‬ادبیات‭ ‬انقلاب‭ ‬می‌دانم،‭ ‬چراکه‭ ‬ادبیات‭ ‬هویت‌گراست‭ ‬و‭ ‬مساله‭ ‬پیدا‭ ‬كردن‭ ‬هویت‭ ‬خودش‭ ‬مهم‌تر‭ ‬از‭ ‬همه‭ ‬مسائل‭ ‬است‭. ‬من‭ ‬این‭ ‬نگاه‭ ‬و‭ ‬الگو‭ ‬را‭ ‬منبعث‭ ‬از‭ ‬نگاه‭ ‬اصیل‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬می‌دانم‭. ‬زمانی‭ ‬جهت‭ ‬تحقیق‭ ‬در‭ ‬بین‭ ‬طالب‌های‭ ‬افغانستان‭ ‬رفته‭ ‬بودم،‭ ‬آن‌ها‭ ‬می‌گفتند‭ ‬ابه‭ ‬هیچ‭ ‬چیز‭ ‬مدرن‭ ‬غیر‭ ‬از‭ ‬سلاح‭ ‬و‭ ‬دولت،‭ ‬اعتقاد‭ ‬نداریم‭. ‬این‭ ‬دو،‭ ‬باید‭ ‬مدرن‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬باقی‭ ‬مسائل‭ ‬باید‭ ‬بازگشت‭ ‬به‭ ‬سنت‭ ‬داشته‭ ‬باشدب‭. ‬نگاه‭ ‬امام‭ ‬و‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬این‭ ‬نبوده،‭ ‬آن‭ ‬چیزی‭ ‬كه‭ ‬همه‭ ‬امور‭ ‬دیگر‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬زائیده‭ ‬می‌شوند‭ ‬فرهنگ‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬فرهنگ‭ ‬مادر‭ ‬سیاست‭ ‬و‭ ‬مادر‭ ‬انقلاب‭ ‬۵۷ ‬است‭ ‬و‭ ‬تصویری‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬می‌بینیم،‭ ‬گاهی‭ ‬اوقات‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬یك‭ ‬فرزند‭ ‬قرار‭ ‬است‭ ‬مادرش‭ ‬را‭ ‬بزاید‭. ‬

اگر‭ ‬گفتمان‭ ‬اصیل‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬گفتمان‭ ‬رسانه‌ای‭ ‬مقایسه‭ ‬كنید،‭ ‬می‌بینید‭ ‬كه‭ ‬گفتمان‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی‭ ‬فضای‭ ‬دیگری‭ ‬می‌پیماید‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬دیگری‭ ‬می‌رود‭.‬

امروز‭ ‬در‭ ‬گفتمان‭ ‬رسانه‌ای‭ ‬‌ما،‭ ‬كماكان‭ ‬دعوای‭ ‬شیخ‭ ‬فضل‌الله‭ ‬و‭ ‬میرزای‭ ‬نائینی‭ ‬مهم‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬گفتمان‭ ‬رسمی‭ ‬رسانه‌ای‭ ‬تمایل‭ ‬دارد‭ ‬شیخ‌‭ ‬فضل‌الله‭ ‬را‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬شخصیت‭ ‬مشروطیت‭ ‬معرفی‭ ‬کند،‭ ‬ولی‭ ‬وقتی‭ ‬وارد‭ ‬فضای‭ ‬انقلاب‭ ‬اسلامی،‭ ‬قانون‭ ‬اساسی،‭ ‬مجلس،‭ ‬دستاورد‭ ‬آرای‭ ‬مردم‭ ‬و‭ ‬باقی‭ ‬چیزها‭ ‬می‌شویم،‭ ‬می‌بینیم‭ ‬كه‭ ‬برعکس‭ ‬بیشتر‭ ‬دنبال‭ ‬گفتمان‭ ‬میرزای‭ ‬نائینی‭ ‬بوده‌ایم،‭ ‬اما‭ ‬شعار‭ ‬گفتمان‭ ‬شیخ‭ ‬فضل‌الله‭ ‬نوری‭ ‬را‭ ‬می‌دهیم‭. ‬به‭ ‬نظرم‭ ‬گول‭ ‬گفتمان‭ ‬رسمی‭ ‬و‭ ‬رسانه‌ای‭ ‬را‭ ‬نخوریم‭.‬

بیشتر بخوانید

  • کتاب های صوتی، متفاوت از کتاب چاپی گاهی باید با گوش خواند و با چشم شنید

    کتاب های صوتی، متفاوت از کتاب چاپی گاهی باید با گوش خواند و با چشم شنید

    زمانی بود که پیامبر به یاران خود فرمودند کتاب خدا را با صوت زیبا بخوانید تا همگان بشنوند، به این ترتیب شنیدن این کتاب برای همگان میسر شد، نابینا و بینا، با سواد و بی سواد، خردسال و بزرگسال و نهایتا پرمشغله و بیکار. در طول روز زمان های زیادی را داریم برای کارهایی که موازات هم انجام می شوند؛ در حال رانندگی یا کار با سیستم رایانه ای موسیقی گوش می دهیم، در حین انجام کارهای منزل به تلویزیون نظری داریم یا رادیو هم گوش می کنیم و کارهایی از این دست. حالا اما زمینه هایی فراهم شده که چیزهای دیگری را هم تج

  • مـاهـــورا در هــور

    مـاهـــورا در هــور

    "انتهـای خیابـان سـرو" کانـون نقد فیلـم مـوزه انقـلاب اسـلامی و دفاع مقدس اسـت کـه هـر هفتـه یکشـنبه ها سـاعت 18 فیلم هایـی بـا مضامیـن انقـلاب و جنـگ را بـرای مخاطبـان پخـش می کنـد. «ماهـورا» فیلـم سـاخته ی حمیدزرگرنـژاد، همزمـان بـا اکـران عمومـی، در ایـن برنامـه نمایـش داده شـد و پـس از آن بـا حضـور منتقدیـن و چنـد تـن از عوامـل آن بـه بحـث گذاشـته شـد، آن چـه می آیـد بخش اول از خلاصـه ای اسـت از ایـن جلسـه.

  •  عکس‌های دیده نشده‌ای از جنگ تحمیلی از جبهه عراق

    عکس‌های دیده نشده‌ای از جنگ تحمیلی از جبهه عراق

    پس از آغاز جنگ تحمیلی در آخرین روزهای شهریورماه 1359 عکاسان و مستندسازان ایرانی و غیر ایرانی یگانه راویان مصور مقاومتی بودند که 8 سال به طول انجامید.

  • شعر دفاع مقدس در سپهر رسانه ای کشور

    شعر دفاع مقدس در سپهر رسانه ای کشور

    تهران-ایرنا- شعر دفاع مقدس به عنوان گونه ای هنری که به امر مقدس دفاع در حوزه سرزمینی و ایدئولوژیکی می پردازد، امروز از قالب کتاب فراتر رفته و پا به حوزه های رسانه ای جدید گذاشته است که این مساله نیاز به تحلیل دارد.

نظرات بینندگان

نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، موارد مغایر با آموزه‌های دین مبین اسلام باشد منتشر نخواهد شد.

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.