دوشنبه 08 بهمن 1397 23:07

نقد و بررسی "ر" و داستان بوسنی، کتاب برگزیده جایزه جلال آل احمد

"ر" و داستان بوسنی

کتــــاب «ر» نوشــــته مریــــم بــــرادران داســــتان زندگی نامــــه رســــول حیــــدری (مجیــــد منتظــــری) اولیــــن شــــهید ایــــران در بوســــنی و هرزگویــــن اســــت. ایــــن کتاب چندی پیش در سه شــــنبه های کتاب موزه انقلاب اســــلامی و دفاع مقــــدس نقــــد و بررســــی شــــد. در ایــــن شــــماره بــــه کتــــاب «ر» پرداخته ایــــم و داســــتان بوســــنی را پــــس از ســــال ها روایــــت کرده ایــــم.

کتاب «ر» زندگی شهید «رســــول حیدری» است که نوشتن  از ســــوی پســــرش «مهــــدی حیــــدری» بــــه مــــن 8۹آن در ســــال  اتفاقاتــــی در کشــــور رخ داد کــــه ۱۳88پیشــــنهاد شــــد. ســــال یــــک ســــری مســــائل بــــرای مــــردم حســــاس شــــد، ویژگی  هــــای آن دوره باعــــث شــــد حساســــیت مــــن هــــم در ایــــن زمینــــه بیشــــتر شود. در آن زمان قصد داشتم کاری درباره شهدای اطلاعات انجــــام دهــــم کــــه ایــــن پیشــــنهاد ارائــــه شــــد. من معمولا از خود جنگ نمی نویسم، بلکه از آدم های جنــــگ می نویســــم. همیشــــه دوســــت داشــــتم، آدم هایــــی را کــــه بــــا جنــــگ ســــروکار داشــــته اند بشناســــم و دربــــاره آن هــــا پژوهــــش کنــــم. شــــهید رســــول حیــــدری، بیشــــتر در ماموریت هــــای خارجــــی بــــه ســــر می بــــرد و کمتــــر در کنــــار خانــــواده بــــود ولــــی نامه هایــــش نشــــان می دهد کــــه ایــــن مــــرد بــــا عاطفه و احســــاس چگونــــه توانســــته زندگــــی اش را حفــــظ کند. با بررســــی هایی که انجــــام دادم، متوجــــه شــــدم کــــه در ایــــن زمینه هــــا کار زیــــادی انجــــام نشــــده اســــت. بســــیاری بــــه مــــن توصیــــه می کردنــــد کــــه کار کــــردن در ایــــن حیطــــه دشــــوار اســــت و شــــاید نتیجــــه کار هــــم در نهایــــت بــــه چــــاپ نرســــد.  ولــــی جذابیتــــی کــــه موضــــوع برایــــم پیــــدا کــــرده بــــود، باعــــث شــــد آن را بپذیریــــم. البتــــه بــــار زیــــادی از کار روی دوش مهــــدی، پســــر شــــهید حیــــدری بــــود. کار را از مصاحبــــه بــــا همســــر شــــهید حیــــدری شــــروع کــــردم. در مســــیر پژوهــــش، برادر همســــر شــــهید حیــــدری نیــــز کمک هــــای زیــــادی بــــه مــــن کــــرد و ســــرنخ های زیــــادی در اختیــــارم قــــرار داد. یــــک ســــفر نیــــز بــــه ملایــــر داشــــتم و در آن ســــفر، بــــا جنبه هــــای پنهــــان شــــخصیت و زندگــــی رســــول آشــــنا شــــدم. در ایــــن کار، تعهــــد شــــخصی خــــودم بــــود که بــــرای افــــرادی از ماجــــرا که هنوز در قیــــد حیات بوده و مشــــغول فعالیت هســــتند، بــــه لحــــاظ امنیتــــی نــــام مســــتعار انتخــــاب کنــــم و بــــرای اطمینــــان از مهره هــــای کلیــــدی، تاییدیــــه مــــی گرفتــــم. همچنیــــن در چنــــد جلســــه، خــــط  قرمزهــــا مطــــرح و نکاتــــی ذکــــر شــــد. در نهایــــت کتــــاب پــــس از پیچ و خم هایــــی کــــه طــــی کــــرد، بــــه مرحلــــه چــــاپ رســــید. چنــــد ناشــــر بــــرای چــــاپ کتــــاب اظهــــار تمایــــل کردنــــد، ولــــی ترجیــــح مــــن ایــــن بــــود کــــه کار را یــــک ناشــــر خصوصــــی چــــاپ کنــــد. بــــرای مــــن مهــــم بــــود کــــه رســــول حیــــدری به عنــــوان یــــک انســــان فــــارغ از جنــــگ دیــــده شــــود. همچنیــــن خیلــــی بــــرای مــــن مهــــم بــــود کــــه از عکس ها و اســــناد در کنــــار متن کتاب اســــتفاده شــــود و انتشــــارات آرمــــا نیــــز در چــــاپ کتــــاب، این موضــــوع را رعایــــت کــــرد. در ایــــن کار، بچه هــــای ایــــن حــــوزه و رســــول را بهتر شــــناختم و لحظات نابــــی را که حس کــــردم تــــا جایــــی کــــه امــــــــکان داشــــــــت در کتــــاب منعکــــــــس کـــــــــــردم. مــــن در ایــــن کتــــاب قصــــد روایــــت جنــــگ را نداشــــتم و رســــول را در جنــــگ روایــــت نکــــردم، بلکــــه مــــردی را در یــــک زندگــــی و زمینه هایــــی کــــه در آن رشــــد کــــرده، زندگــــی مشــــترک و تــــازه نگه داشــــتن عشــــق و زندگــــی اش روایــــت کــــردم. از کنــــار جنــــگ گذشــــتم و ســــعی کــــردم رســــول را بــــا تمــــام ویژگی  هایــــش روایــــت کنــــم. برایــــم مهــــم بــــود کــــه معمولــــی بــــودن ایــــن انســــان را در کنــــار تمــــام ویژگی هــــای مهــــم شــــغلی اش بــــه تصویــــر بکشــــم.   

مقدمه «نجاد لاتیچ» بر کتاب «ر» چاپ بوسنی

مــــن بــــه عنــــوان نویســــنده چندیــــن کتــــاب کــــه می تــــوان آن هــــا را در ژانــــر زندگینامــــه اشــــخاص مختلــــف از جملــــه، سیاســــتمداران، فرماندهــــان نظامــــی، انقلابیــــون و افــــراد روحانــــی دســــته بندی کــــرد از دیــــدن کتــــاب زندگینامــــه شــــهید رســــول کــــه در بوســــنی و هرزگویــــن بــــه شــــهادت رســــید، شــــگفت زده شــــدم. اول آنکــــه کتــــاب دربــــاره دوســــت عزیــــز و رفیق دوران جنگ من است، که در تمام مــــدت حضــــور او در بوســــنی و هرزگویــــن به شــــکلی فعالانــــه بــــا وی در ارتبــــاط بــــودم و همــــکاری می کــــردم. دوم آنکــــه نویســــنده کتــــاب، ســــرکار خانــــم «مریــــم بــــرادران»، تــــا قبــــل از نــــگارش کتــــاب در بوســــنی و هرزگوین حضور نداشته است از این رو شــــنیدن روایــــت او از زندگــــی رســــول کــــه از زبــــان شــــاهدان نقــــل شــــده اســــت، مــــرا هیجــــان زده کــــرده اســــت. نویســــنده چنــــان بــــا دقــــت کارش را انجــــام داده و چنــــان در مــــورد هــــر جزئیاتــــی تحقیــــق کــــرده اســــت کــــه گویی در صحنه شــــهادت این دو مرد، یعنی رســــول و دوســــتش حضــــوری عینــــی داشــــته اســــت. کتــــاب، روایــــت خــــود را بــــا جزئیــــات، حقایــــق و انگیزه هــــای تمــــام هماننــــد یــــک پارچــــه منقــــوش ابریشــــمی بیــــان کــــرده اســــت چنــــان کــــه بــــه وضــــوح می تــــوان دریافــــت کــــه کار، اثــــر دســــت متیــــن، آرام و صبــــور یــــک ایرانــــی اســــت. از آن جــــا کــــه کاری بســــیار بســــیار ســــخت یعنــــی تجســــیم و ترســــیم چهــــره یــــک شــــهید که در ســــنت اســــلامی بالاتریــــن درجــــه را دارد پیــــش روی نویســــنده کتــــاب قــــرار داشــــته، بــــه عنــــوان یــــک نویســــنده و نیــــز بــــه عنــــوان یــــک خواننــــده برایــــم جالــــب بــــود کــــه بدانــــم نویســــنده چگونــــه توانســــته از عهــــده ایــــن کار برآیــــد. چــــرا کــــه خــــودم بــــه عنــــوان یــــک نویسنده هیچ گاه نتوانستم چنین جسارتی را در خود بیابم که داســــتانی به رشته تحریر درآورم کــــه شــــخصیت اصلــــی آن یــــک شــــهید باشــــد. هرچنــــد کــــه یــــک داســــتان کوتــــاه آموزنده درباره دختری اســــطوره ای نوشــــتم کــــه بــــه خاطــــر عشــــق نافرجامــــش ازدنیــــا رفــــت و شــــاید بــــه دلیــــل همیــــن کارش شایســــته اعطــــای لقــــب شــــهید باشــــد. در کتاب هــــای من قهرمانــــان جنگ شــــخصیت های اصلی هســــتند، امــــا هــــر قهرمانــــی شــــهید نیســــت و البتــــه هــــر شــــهیدی یــــک قهرمــــان هــــم اســــت. آیــــا نویســــنده کتــــاب توانســــته شــــهید رســــول را هماننــــد یــــک قهرمــــان ترســــیم و توصیــــف کنــــد؟ فکــــر می کنــــم بتوانــــم خــــود را در پاســــخ به ایــــن ســــوال هــــم بــــه عنــــوان نویســــنده، هم بــــه عنــــوان خواننــــده و هــــم بــــه عنــــوان کســــی که رســــول را از نزدیک می شــــناخت شایســــته و اصلــــح بدانــــم. بلــــه، و بایــــد بــــه نویســــنده بابــــت ایــــن کارش تبریــــک بگویــــم، چــــرا کــــه توانســــته تصویــــر دوســــت عزیــــز مــــرا وفادارنــــه ترســــیم، تبییــــن و ثبــــت و ضبــــط کنــــد. امــــا چطــــور موفــــق بــــه انجــــام ایــــن کار شــــده است؟ اول آن که از مدیحه سرایی احساسی کــــه اغلــــب نویســــندگان ادبیــــات جنــــگ بــــا آن دســــت بــــه گریبــــان هســــتند، اجتنــــاب کــــرده اســــت. و بــــه جــــای آن، نویســــنده تصمیــــم گرفتــــه تــــا بــــه درون روح رســــول بنگــــرد. او مدتــــی طولانــــی بــــا همســــر شــــهید رســــول، معصومــــه خانــــم و مــــادرش، ثریــــا خانــــم هــــم کلام شــــده اســــت. شــــاید زیباتریــــن بخــــش کتــــاب نامه هــــای عاشــــقانه ای اســــت کــــه رســــول از بوســــنی بــــه مــــادرش نوشــــته اســــت. از آن نامه هــــا روح پــــاک شــــهید در حــــال تلالــــو اســــت. آنچــــه کــــه بایــــد بــــه عنــــوان ارزش تاریخــــی کتــــاب بــــر آن تاکیــــد کــــرد آن اســــت کــــه رســــول عمــــال وحشــــی گری علیــــه ِ پــــس از آن کــــه از ا مسلمانان بوســــنی و هرزگوین اطلاع یافت، بــــا نیاتــــی شــــریف تصمیــــم گرفــــت بــــه بوســــنی بیایــــد. او فــــردی تحصیــــل کــــرده و اهــــل خانــــواده بــــود و ایــــن تصمیــــم را نــــه از روی کسب منافع مادی و نه از روی ماجراجویی، نگرفت. آن جــــا که برای همســــرش معصومه می نویســــد: «انســــان ماجراجویــــی نیســــتم، امــــا در گــــرداب افکنــــدن را دوســــت دارم...» می توانم کوله باری از خاطرات درباره اش بنویســــم امــــا خاطــــره ای را انتخــــاب می کنــــم کــــه مویــــد آنــــی اســــت کــــه در نامه هایــــش نوشــــته اســــت. او بــــه همــــراه عبــــدالله و علــــی و خانــــواده رضــــا بــــرای عیــــد بــــه خانــــه مــــن در زنیتســــا آمدنــــد. عبــــدالله درخواســــت کــــرد تــــا دختــــر کوچــــک مــــن همچنــــان در اتــــاق پیش مــــا بمانــــد تــــا این کــــه آرزوی او بــــرای دیــــدن خواهــــر کوچکــــش کــــه قــــول داده بــــود عیــــد پیش ما باشــــد، بــــه ایــــن ترتیــــب برآورد شــــود. و بــــه ایــــن ترتیــــب هرکــــس شــــروع کــــرد بــــه تعریــــف کــــردن اینکــــه چنــــد بــــار بــــه عزیزانــــش قــــول داده اســــت کــــه پیــــش آن هــــا باشــــد امــــا نتوانســــته بــــه قولــــش عمــــل کنــــد. علــــت شــــهادت رســــول هــــم در یکــــی از همیــــن تلاش¬هــــا بــــرای خــــروج از مناطــــق تحــــت کنتــــرل شــــبه نظامیــــان کروات هــــای ) بــــه ســــمت اســــپلیت نهفتــــه HVOبوســــنی ( اســــت. براســــاس آنچــــه کــــه مــــن فهمیــــدم رســــول توســــط ســــازمان مخفــــی اطلاعاتــــی کروات هــــا کــــه توســــط یــــک جنایتــــکار جنگــــی بــــه نــــام «داریــــو کودریــــچ» اداره می شــــد بــــه شــــهادت رســــید. قاتــــل دســــت گیر شــــد و اعتــــراف کــــرد کــــه مامــــور ســــازمان اطلاعاتــــی کروات هــــا بــــوده اســــت و نهایتــــا بــــه زندانــــی طولانــــی مــــدت محکــــوم شــــد. از کتــــاب درمی یابیــــم کــــه رســــول ملاقاتــــی بــــا کودریــــچ داشــــته و دربــــاره ایــــن موضــــوع بــــا او صحبــــت کــــرده اســــت. بــــا این حــــال، انگیزه بــــه شــــهادت رســــاندن رســــول بــــه چندیــــن کانتینــــر ســــلاح مربــــوط می شــــود کــــه بــــرای کمــــک بــــه مــــردم مســــلمان بوســــنی ارســــال شــــد امــــا جایــــی در منطقــــه هرزگویــــن توســــط روات هــــا ضبــــط شــــده بــــود. کودریچ بــــود که ُ ک تعییــــن می کــــرد چــــه مقــــدار از ایــــن ســــلاح ها، کــــدام ســــلاح ها، تحــــت چــــه شــــرایطی و بــــا چــــه قیمتــــی می توانــــد بــــه ارتــــش بوســــنی برســــد. تــــا  آن جــــا کــــه یــــادم می آیــــد در خــــلال رونــــد مذاکــــرات و انتقــــال بخشــــی از ســــلاح ها بــــه اتوموبیلی که رسول و دوستش در آن بودند حملــــه مســــلحانه شــــد.من یکبــــار در جــــواب یکــــی از فرماندهــــان ارتــــش ســــوم بوســــنی کــــه از مــــن پرســــید: «آن ایرانــــی کــــه بــــود؟» گفتم: «اگر در ارتش بوســــنی فردی مهم تر از رسول وجود داشــــت، دشــــمن حتمــــا او را می کشــــت نه رســــول را.»

شایسته است که از او یاد کنیم

یادداشــــت خانــــم «منیــــرا سوباشــــیچ» رئییــــس انجمــــن «جنبــــش مــــادران مناطق تحــــت محاصــــره سربرنیتســــا و ژپا»

کتــــاب «مریــــم بــــرادران» دربــــاره شــــهید رســــول حیــــدری شــــهادت نامه ای اســــت دربــــاره عدالــــت و ظلــــم، حــــق و باطــــل، آن هــــم در روزگاری کــــه اخــــلاق در میــــدان نبــــرد غیرنظامیــــان معصــــوم و قربانیــــان پاک ســــازی قومــــی در برابــــر جنایــــت کاران جنگــــی و نسل کشــــی علیــــه مســــلمانان بوســــنی بازنــــده شــــد. داســــتان رســــول، دیپلمــــات و جهادگــــر ایرانــــی کــــه در ســــال  بــــه همــــراه «محمــــد آودیــــچ»، رزمنــــده جــــوان بوســــنیایی 1۹۹3 بــــه شــــهادت رســــید، روایتــــی اســــت کــــه محــــدود بــــه زمــــان خاصــــی نمی شــــود. ایــــن داســــتان، داســــتان هــــم دردی و هم راهــــی انســــانی بــــا درد و رنــــج بشــــر و لــــزوم و ضــــرورت اجــــرای عدالــــت و نیــــز کمــــک بــــه انســــان های بی گنــــاه خصوصــــا زنــــان و کــــودکان اســــت. نامه هایــــی کــــه رســــول بــــه عزیزانــــش نوشــــته اســــت، عمیقــــا مــــا قربانیــــان جنــــگ در بوســــنی و هرزگویــــن را متاثــــر کــــرده اســــت، چــــرا کــــه خودمــــان نیــــز انتظــــار بــــرای دریافــــت نامــــه از پــــدران، بــــرادران، همســــران و پســــرانمان را تجربــــه کرده ایــــم. موفــــق شــــدیم برخــــی از نامه هــــا را بخوانیــــم و برخــــی دیگــــر بــــرای همیشــــه در راه ماندنــــد. در میــــان ایــــن نامه هــــا خصوصــــا نامــــه شــــهید بــــه مــــادرش بیــــش از بقیــــه مــــا را تــــکان داد، چــــرا کــــه مــــا، مــــادران سربرنیتســــا هنــــوز کــــه هنــــوز اســــت بــــه دنبــــال یافتــــن اثــــری از پســــرانمان هســــتیم و می توانیــــم بــــا مــــادر شــــهید رســــول و درد و اندوهــــش هــــم دردی کنیــــم. تنهــــا چیــــزی کــــه کمــــی کار را راحت تــــر می کنــــد آن اســــت کــــه مــــادر رســــول می دانــــد مــــزار پســــر شــــهیدش کجاســــت و می توانــــد بــــر ســــر قبــــرش فاتحــــه  ای بــــرای او بخوانــــد. رســــول به خاطــــر همــــه کارهــــای خوبش بــــه عنــــوان یــــک دیپلمات و یــــک جهادگــــر شایســــتگی آن را دارد کــــه نامــــش ذکــــر شــــود و خاطــــرش گرامــــی داشــــته شــــود، چــــرا کــــه در کنــــار قربانیــــان بی گنــــاه یــــک تجــــاوز ایدئولوژیــــک و جنگــــی جنایت کارانــــه بــــود. مــــا ایــــن واژه هــــا را بــــه عنوان مــــادر، همســــر و خواهــــر می نویســــم. مــــا زندگــــی خــــود را وقــــف یافتــــن و برپایــــی حقیقــــت و عدالــــت کرده ایــــم. بیــــش از بیســــت ســــال اســــت کــــه هــــرروز در حــــال مبــــارزه بــــا انــــکار جنایــــات جنگــــی و نسل کشــــی هســــتیم تــــا بتوانیــــم افــــکار عمومــــی را متوجــــه عواقــــب جنــــگ کنیــــم. مــــا ایــــن ضــــرورت را احســــاس کرده ایــــم کــــه بایــــد کاری کنیــــم تــــا نســــل های آینــــده در صلــــح زندگــــی کننــــد. ربرنیتســــا»  کــــه یــــک ســــازمان ِمــــا در انجمــــن «مــــادران س غیردولتــــی در بوســــنی و هرزگویــــن اســــت کــــه بازمانــــدگان و اعضــــای خانواده هــــای قربانیــــان و کشته شــــدگان و مفقودیــــن  در مناطــــق امــــن و محافظــــت شــــده 1۹۹5قتــــل عــــام ســــال سربرنیتســــا و ژپــــا را در خــــود گــــرد هــــم آورده اســــت، تمــــام تــــوان خــــود را بــــرای فهمیــــدن و کشــــف حقیقــــت دربــــاره جنایــــات انجــــام شــــده علیــــه عزیزانمــــان بــــه کار می بندیــــم. ماموریــــت اصلــــی ایــــن انجمــــن تــــلاش بــــرای روشــــن ســــاختن  کشــــته و یــــا در 1۹۹5سرنوشــــت کســــانی اســــت کــــه در ژولای  در محــــدوده مناطــــق تحــــت 1۹۹5 تــــا 1۹۹2 خــــلال ســــال های ربرنیتســــا و ژپــــا مفقودالاثــــر  شــــده اند. ِمحاصــــره س بــــه مــــرور زمــــان وظایــــف و کارهــــای جدیــــدی بــــه فعالیت هــــای انجمــــن اضافــــه شــــده کــــه عبــــارت هســــتند از شــــرکت در رونــــد نبــــش گورهــــای دســــته جمعی، شناســــایی و تدفیــــن بقایــــای اجســــاد تفحــــص شــــده تــــا رفــــع مشــــکلات مالــــی، اجتماعــــی و حمایــــت تحصیلــــی فرزنــــدان اعضــــا. ایــــن انجمــــن خصوصــــا توجــــه ویــــژه ای بــــه حمایــــت از زنــــان و کــــودکان در خانــــواده و جامعــــه در قالب هــــای حقــــوق بشــــری دارد. کار انجمــــن را شــــاید بــــه ســــاده ترین شــــکل جوایــــز و تقدیرنامه هــــای متعــــددی توصیــــف کننــــد کــــه توانســــته ایم در راه تــــلاش بــــرای ممانعــــت از فرامــــوش شــــدن سربرنیتســــا و ژپــــا کســــب کنیم.مــــا بــــه عنــــوان اعضــــای انجمــــن مایلیــــم و نیــــز وظیفــــه داریــــم کــــه در مســــیر اهــــداف خــــود ثابــــت قــــدم باشــــیم و آن رســــیدن بــــه حقیقــــت، عدالــــت و پاســــخگویی در برابــــر قربانیــــان نسل کشــــی سربرنیتســــا اســــت.از ایــــن رو قــــدردان نویســــنده کتــــاب «ر» و اثــــر شــــکوهمندش هســــتیم کــــه مــــا را بــــا جزئیــــات بــــا زندگــــی و فعالیت هــــای شــــهید رســــول آشــــنا می کنــــد. مــــا بــــرای خانــــواده شــــهید ســــلامتی و صبــــر و بــــرای همــــه شــــهدا بهشــــت بریــــن را مســــئلت داریــــم.

بیشتر بخوانید

  • اطلاعاتی از فیلم های جشنواره فجر

    اطلاعاتی از فیلم های جشنواره فجر

    معرفی فیلم های جشنواره فجر به همراه خلاصه داستان و بازیگران و کارگردان اثر:

  • ۶ کتاب دفاع مقدس که توانسته در این سال‌ها توجه مخاطبان زیادی را به خود جلب کند.

    ۶ کتاب دفاع مقدس که توانسته در این سال‌ها توجه مخاطبان زیادی را به خود جلب کند.

    به گزارش خبرنگار حوزه ادبیات گروه فرهنگی باشگاه خبرنگاران جوان؛ حال این روز‌های شهر، حال فداکاری و رشادت است چه در دشت کربلا و چه در خرمشهر. در این گزارش سعی کرده ایم تا با معرفی کتاب‌هایی در زمینه دفاع مقدس با زندگی لاله‌های خرمشهر و زندگی خانواده‌های صبورشان بیشتر آشنا شویم.

  • «اینک شوکران»؛ روایتی از زندگی شهدای هشت سال جنگ تحمیلی

    «اینک شوکران»؛ روایتی از زندگی شهدای هشت سال جنگ تحمیلی

    مجموعه شش جلدی «اینک شوکران» روایتی از زندگی شهدای هشت سال جنگ تحمیلی است که توسط انتشارات روایت فتح به چاپ رسیده است.

  • تازه های نشر

    تازه های نشر

    انقـــلاب اســـلامی و دفـــاع مقـــدس، مقطعـــی مهـــم، اثرگـــذار و سرنوشـــت ســـاز در تاریـــخ درخشـــان ایـــران زمیـــن و ســـرمایه ای عظیـــم از میراث فکـــری، فرهنگـــی و تمدنی کشـــور عزیزمان اســـت که باید به درســـتی معرفی شـــود و برای نســـل های آینده محفوظ و مانـــدگار بمانـــد. مراکـــزی همچـــون مـــوزه انقـــلاب اســـلامی و دفـــاع مقـــدس کـــه ویژگی هـــای کم نظیـــر و کارکـــردی فـــرا ملـــی، فـــرا جناحـــی و فـــرا دســـتگاهی دارنـــد می تواننـــد پیشـــتاز تحقـــق ایـــن ر

نظرات بینندگان

نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، موارد مغایر با آموزه‌های دین مبین اسلام باشد منتشر نخواهد شد.

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.