شنبه 17 آذر 1397 14:45

شعر؛ مهم‌ترین رسانه انقلاب

111

سحرگه رهروی در سرزمینی همی گفت این معما با قرینی كه ‌ای صوفی شراب آن‌گه شود صاف كه در شیشه بماند اربعینی


 سعید بیابانکی 

سحرگه رهروی در سرزمینی 
همی گفت این معما با قرینی
كه ‌ای صوفی شراب آن‌گه شود صاف
كه در شیشه بماند اربعینی
انقلاب اسلامی ایران در طی یک فرآیند تدریجی از سال 42 تا 57، با نه گفتن به یك فرهنگ و آری گفتن به فرهنگ دیگر به صورت و سیرت، انقلابی فرهنگی بود و شعر در این عرصه فرهنگی اصلی‌ترین پیوند‌دهنده حوزه‌های ایدئولوژیک و عمومی. هر حرکت اجتماعی نیاز به رسانه دارد، سال 57 بدون جهان مجازی و تلویزیون و رادیو، شعر را باید تنها رسانه انقلاب نامید. این كه حضرت امام(ره) در آن سوی مرزها پیامی می‌دادند و به شكل برگه پلی‌كپی خیلی ساده تكثیر ‌شده و مضمون کلام به سرعت تبدیل به شعر و شعار می‌شد. شعر انقلاب به‌سان یک شبکه اجتماعی عمل کرد، چرا که که جز کلمه هیچ ابزاری نمی خواست، فقط كافی بود به دل مردم بنشیند تا همین امر منجر به تكثیرش شود. به عنوان نمونه شعر حمید سبزواری که به سرعت در کشور پخش شد؛ سحر می‌شه سحر می‌شه / سیاهی‌ها به در می‌شه / نخوابید ای مسلمان‌ها / كه خون من هدر می‌شه.
جریان ادبی مشروطه باعث شد كه ادبیات از چیزی كه در دیوان‌ها حضور دارد خارج شده و به مردم منتقل شود. شخصیت‌هایی مثل ملك‌الشعرای بهار و شاگردان و پیروانش شعر را مردمی كردند، یا شخصیتی مثل میرزاده عشقی، آن‌قدر شعرش اثرگذار و برّا و تیز بود که منتهی به ترورش شد. اتفاق دیگر دوران مشروطه در زمینه ادبیات بروز و ظهور نظریه‌پردازهای بزرگ همچون نیمایوشیج بود که باعث تولید ادبیات جدیدی شد. نیما در زمان خودش معتقد بود شعر به بن‌بست رسیده و راست هم می‌گفت، یعنی شعر ما به شدت تحت‌ تاثیر دوره بازگشت ادبی بود. در دوره بازگشت هم به هر حال قالب غزل غلبه داشت، آن هم غزلی كه نه رنگ و بوی غزل معترض حافظ، نه شوریدگی‌های مولانا و نه حكمت‌های سعدی را داشت و به شعری اخته و بی کار مبدل شده بود. نیما مقابل این جریان اعتراض كرد و گفت تا كی خال و لب و گیسو و قد و سرو و زلف، جهان به سمتی می‌رود كه ما نیاز داریم به قالب‌های تازه.به همین دلیل مدل شعر نیمایی را ارائه كرد و گفت این مدل می‌تواند حرف‌های تازه را بیان كند. در سال‌های منتهی به انقلاب ادبیات خاصی شکل می‌گیرد كه حرکت نیما را متوقف کرد! چرا که شعر مردمی مبتنی بر نظرات نیما در جلسات و مجلات شبه‌روشنفكری كه اساسا نه خواننده‌ای داشتند و نه تاثیرگذاری‌ خاصی، محصور شد. ظهور انقلاب و اندیشه‌های امام باعث شکل‌گیری جریان تازه‌ای در ادبیات می‌شود که گویا تلفیقی از نظریات نیما و امام خمینی است و از این جهت ادبیاتی ابتكاری است.  دومین تحول شعر انقلاب با شروع جنگ اتفاق می‌افتد. کشور ما تجربه جنگی را كه همه مردم درگیر آن بشوند و از حیثیت و ناموس و انقلاب دفاع كنند نداشت. این همه‌گیر بودن جریان جنگ نیاز به ادبیاتی داشت كه فارغ از مباحث ایدئولوژیک و معنایی به عواطف و نیازهای عاطفی ما نیز پاسخ دهد و در بزنگاهی تاریخی با مردم هم دردی کند. این شعر بود که خلا رسانه را در آرام کردن مردم پر می‌کرد. مثلا رباعی ساده قیصر؛
كس چون تو طریق پاكبازی نگرفت
با زخم نشان سرفرازی نگرفت
زین پیش دلاورا کسی چون تو شگفت
حیثیت مرگ را به بازی نگرفت
وقتی پدر شهیدی برای یك شهر این را می‌خواند، مثل آبی بود كه روی آتش ریخته می‌شد. این راز ماندگار و كاری است كه شعر انجام می‌دهد. شعر انقلاب با یادآوری قالب‌های شعری فراموش شده، سنت های ادبی ما را نیز احیا کرد. حتی قالب غزل در دهه 50 تقریبا فراموش‌شده بود و یا قالب نیمایی كه خود نیما هم ادعا می‌كرد با آمدن سپید تمام شده است. انگار مردم با شعر قهر کرده بودند، چرا که  شعر سپید را توده مردم نمی‌فهمیدند و مخاطب خاص داشت. دو نفر از شاعران جوان آقای امین‌پور و آقای حسینی قالب رباعی را احیا كردند. قالب رباعی در ادبیات ما تحت سیطره خیام، عطار، ابوسعید و مولانا بود و كسی جرات نمی‌كرد رباعی بگوید. آقای باستانی ‌پاریزی یك جایی حرف قشنگی دارد که رباعی بعد از خیام خیلی كار بی‌خودی است، چون اگر بد باشد كسی نمی‌خواند و اگر خوب باشد می‌گویند منسوب به خیام است. این دو جوان ریسک بزرگی انجام دادند و خوش‌بختانه ادامه پیدا كرد و این قالب زنده شد. اما آسیب هایی نیز داشته‌ایم. مثلا ما رسانه موسیقی را در جریان شعر انقلاب از دست داده‌ایم. عدم حضور شاعران انقلاب در نهادهای تصمیم‌گیر كلان فرهنگی و رسانه ملی نیز آفتی است که جامعه را از دستاوردهای هنری انقلاب دور نگه داشته و عرصه را به پاپ آرت و قشری مسلکی و بی سوادی سپرده است. 
 

بیشتر بخوانید

نظرات بینندگان

نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، موارد مغایر با آموزه‌های دین مبین اسلام باشد منتشر نخواهد شد.

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.