پنجشنبه 27 دی 1397 16:54

دفاع فقهی فقـه دفـاعی

تصویر دفاع فقهی فقه دفاعی

به طور قطع اندیشه دفاعی امام دارای یک چارچوب، سیستم و کلیت جامع است. دفاع در اندیشه امام خمینی (ره) ماهیتی الهی و انسانی دارد. ایشان در اندیشۀ دفاعی خود رویکرد کاملاً دینی را برگزیده و روح مبارزه و حفظ انگیزۀ دفاعی را تبلور آرمان‌های دین و دینداری می‌دانند. در دیدگاه امام (ره)، دفاع؛ واکنش مشروع انسان برای تضمین حیات مادی و معنوی حفظ کرامت و شرف انسانی خویش در برابر عوامل مهاجم است که تکلیفی است واجب و الهی. ‌اندیشه‌های دفاعی ایشان محصور در مرزها نیست، آنچه که برای ایشان در بالاترین درجه اهمیت ق

به طور قطع اندیشه دفاعی امام دارای یک چارچوب، سیستم و کلیت جامع است. دفاع در اندیشه امام خمینی (ره) ماهیتی الهی و انسانی دارد. ایشان در اندیشۀ دفاعی خود رویکرد کاملاً دینی را برگزیده و روح مبارزه و حفظ انگیزۀ دفاعی را تبلور آرمان‌های دین و دینداری می‌دانند. در دیدگاه امام (ره)، دفاع؛ واکنش مشروع انسان برای تضمین حیات مادی و معنوی حفظ کرامت و شرف انسانی خویش در برابر عوامل مهاجم است که تکلیفی است واجب و الهی. ‌اندیشه‌های دفاعی ایشان محصور در مرزها نیست، آنچه که برای ایشان در بالاترین درجه اهمیت قرار داشت، دفاع از منافع جهانی اسلام است چرا که محور اندیشه‌های دفاعی حضرت امام(ره) اسلام و آرمان‌های الهی است. در حقیقت گفتمان دفاعی ایشان بر پایۀ دفع تهدید همه‌جانبه از اسلام، جهان اسلام و نظام اسلامی معنا و هویت می‌یابد. حرکت قاطعانه و سازش‌ناپذیر امام (ره) در دفاع از ملل اسلامی آثاری را بر جای گذاشته است که برخی از آن‌ها عبارتند از: احیای مجد و عظمت اسلام و مسلمین، خلع ید دست‌های پلید استعمار از کشورهای اسلامی، بیداری ملت‌های اسلامی و غیر اسلامی، اتحاد و وحدت در مقابل دشمن مشترک، تقویت اعتماد و عزت نفس در ملت‌ها و ... 
 این نوشتار بر آن است تا به بررسی جایگاه دفاع در اندیشه و سیرۀ امام خمینی (ره) بپردازد و تلاش بر آن است تا نقش امام (ره) را در دفاع از ملل اسلامی و مستضعف مورد بررسی و  واکاوی قرار دهیم.

  سید سلمان صابری  

حضرت امام (ره) از آغاز شکل‌گیری نهضت اسلامی تا لحظه‌های آخر عمر مبارکشان، دفاع از ملت‌های اسلامی را به عنوان یکی از مهم‌ترین اهداف استراتژیک مبارزات خود قرار داده و در مناسبت‌های مختلف از آن‌ها حمایت و پشتیبانی نموده‌اند.
دفاع امام (ره) از ملت‌های اسلامی و مستضعف در قالب منافع ملی و یا توسعه‌طلبی و کشورگشایی نبوده است بلکه منافع ملی را در چهارچوب منافع اسلامی دارای اعتبار و ارزش می‌دانسته‌اند.
 دفاع از ملت‌های افغانستان، لبنان و فلسطین در واقع دفاع از اعتقادات و مبانی و اصول اسلامی بوده است و ایدئولوژی اسلام حد و مرز جغرافیایی نمی‌شناسد، زیرا اسلام مکتبی جهان‌شمول و فراملیتی است.
نقش آن حکیم فرزانه در حمایت و چگونگی دفاع از ملل اسلامی و مستضعف را می‌توان در موارد ذیل طرح کرد:
1. دعوت به قیام؛ 2. حفظ اتحاد و وحدت اسلامی؛ 3. نفی سلطه‌پذیری و سلطه‌گری؛ 4. سازش‌ناپذیری در مقابل دشمن؛ 5. دفاع از سرحدات اسلامی؛ 6. حمایت از نهضت‌های آزادی‌بخش؛ 7. تشکیل هسته مقاومت در جهان (جعفری، 1376: 270- 266). 
در این نوشتار برای جلوگیری از طولانی شدن مباحث تنها به شرح برخی از موارد ذکر شده در بالا اکتفا می‌نماییم.

 1. دعوت به قیام:
امام (ره) همانند انبیای عظام و امامان معصوم که مردم را به قیام همه‌جانبه علیه دستگاه استبداد و جفاکار دعوت می‌کردند، ملت‌های اسلامی و غیر اسلامی را به عدم سکوت و قیام در مقابل حکومت‌های دست نشانده و قدرت‌های پوشالی سلطه‌گر که مشغول چپاول و غارت اموال و منابع و معادن مسلمین و محرومین جامعه بودند، فرا می‌خوانند و خطاب به ملت‌ها اعلام می‌کنند تا   بانگ ا...‌اکبر و قدرت ایمان خود، دولت‌های فاسد را از صحنه بیرون و دست اجانب را از مقدّرات کشورشان کوتاه نمایند:
«هان ای مسلمانان جهان و مستضعفان تحت سلطۀ ستمگران! بپا خیزید و دست اتحاد به هم دهید و از هیاهوی قدرتمندان نهراسید که این قرن به خواست خداوند قادر، قرن غلبۀ مستضعفان بر مستکبران و حق بر باطل است... ما از برادران اسلامی خود در مشارق و مغارب ارض می‌خواهیم که با جمهوری اسلامی ایران هم‌صدا و هم‌جهت شده و با یاری خداوند متعال، شر جنایتکاران را دفع و بساط چپاولگری را از کشورهای اسلامی و بلاد مسلمین برچینند» (امام‌خمینی، 1363: 184- 183).
«هان ای مظلومان جهان! از هر قشر و از هر کشوری هستید به خود آیید و از هیاهو و عربدۀ آمریکا و سایر زورمندان تهی مغز نهراسید و جهان را بر آنان تنگ کنید و حق خود را با مشت گره کرده از آنان بگیرید» (امام‌خمینی، 1378: 162).

2. نفی سلطه‌پذیری و سلطه‌گری: 
بر اساس موازین اسلامی ملل اسلامی حق تجاوز به دیگران و اعمال سلطه بر آنان را ندارند.
 اسلام سلطه‌پذیری را نفی نموده و دستور می‌دهد: هرگز تحت انقیاد سلطه‌گران قرار نگرفته و با آن‌ها به مبارزه برخیزند. 
در واقع اسلام استکبار را که مبین نوعی سلطه‌گری و سلطه‌جویی و استعمار و استثمار فرهنگی، سیاسی و اقتصادی توسط اقلیتی زورگو و نفع‌طلب بر خیل عظیم توده‌های محروم می‌باشد، را محکوم می‌نماید. این اصل ضامن استقلال سیاسی مسلمین می‌باشد.
 امام (ره) ضمن اعلام برنامۀ مکتب اسلام در این خصوص در دو کلمه با عنوان «لاتَظلِمون وَ لا تُظلِموُن» (بقره، 181) (نه ستم کنید و نه ستم بپذیرید) می‌فرمایند:
«ما می‌خواهیم همۀ مردم، همۀ مسلمین و غیر مسلمین، همه در صلح و صفا باشند، لکن معنایش این نیست که اگر یک کسی بخواهد بریزد در منزل یک کسی و تعدی کند، ما بگوییم که سر صلح داشته باشید و تن بدهید به ظلم. نه، همان‌طوری که ظلم حرام است، انظلام و تن دادن به ظلم هم حرام است» (امام‌خمینی، 1378: 193).
3. ســــــــازش‌ناپذیــــــــــــــری در مقابل دشمن:
 یکی از آفات خطرناک مبارزۀ سیاسی و پیکار نظامی، کشانده شدن جریان مبارزه به سمت خط سازش و تسلیم است. یعنی: دست کشیدن از اصول و آرمان‌ها و فدا کردن آن برای رسیدن به مسائل فرعی و کم اهمیت که معمولاً با توطئه‌های حساب شده و از قبل تعیین شدۀ دشمن، چنین خطری بر سر راه مبارزات اصولی وجود دارد. امام (ره) ضمن محکوم کردن خط سازش با دشمن، قاطعانه هشدار می‌دهند: «سازش با ظالم، ظلم بر مظلومین است، سازش با ابرقدرت‌ها ظلم بر بشر است. آن‌هایی که به ما می‌گویند: سازش کنید، آن‌ها یا جاهل هستند یا مزدور. سازش با ظالم، یعنی: این که دست ظالم را باز کن تا ظلم کند. این خلاف رأی تمام انبیاست» (آیین انقلاب اسلامی، 1374: 393).

4. دفاع از سرحدات اسلامی: 
در رسالۀ عملیۀ حضرت امام (ره) آمده: «اگر دشمن بر بلاد مسلمانان و سرحدّات آن هجوم نماید، واجب است بر جمیع مسلمانان دفاع از آن به هر وسیله‌ای که امکان داشته باشد از بذل جان و مال» (امام‌خمینی، 1367: مسأله 2826).
تضییع حقوق مسلمین و ضعیف گرداندن هر بخش از این سرزمین پهناور اسلامی می‌تواند کل جوامع اسلامی را در معرض اضمحلال و از هم پاشیدگی قرار دهد. لذا می‌بینیم که امام (ره) از حیثیت مسلمان‌ها در کشورهای دیگر همچون تونس، مراکش، عربستان، کشمیر، لیبی، عراق، لبنان، افغانستان و فلسطین دفاع می‌کنند و می‌فرمایند:
«ما اعلام می‌کنیم که جمهوری اسلامی ایران برای همیشه حامی و پناهگاه مسلمانان آزاده جهان و کشور ایران به عنوان یک دژ نظامی و آسیب‌ناپذیر نیاز سربازان اسلام را تأمین و آنان را به مبانی عقیدتی و تربیتی اسلام و همچنین به اصول و روش‌های مبارزه علیه نظام‌های کفر و شرک آشنا می‌سازد» (امام‌خمینی، 1378: 268- 267).
امام (ره) در دفاع از قیام مردم فلسطین قاطعانه و با صلابت اعلام می‌نمایند:
«ما می‌گوییم اسرائیل باید از صفحۀ روزگار محو شود و بیت‌المقدس مال مسلمین و قبلۀ اول مسلمین است» (امام‌خمینی، 1363: 196).
امام (ره) در قضیۀ جنگ شش روزۀ اسرائیل در خرداد 1346 به کشورهای مجاور، اعلامیه‌ای در زمینۀ جنایت اسرائیل و تحریم اقتصادی آن صادر نمودند. ایشان در این اعلامیه دولت اشغالگر صهیونیست را مادۀ فساد در قلب ممالک اسلامی و عامل مقاصد استعمار دانسته و ریشه کن نمودن آن را وظیفۀ جهان اسلام به ویژه ممالک اسلامی و ملل بزرگ اسلام می‌شمارند (عمیدزنجانی، 1372: 477- 476).
در میان سطوح مختلف اندیشه‌های فقهی- سیاسی امام خمینی (ره)، نگرش دفاعی ایشان از اهمیت فراوانی برخوردار است. اگر چه امام از نوادر فقها و شاید تنها فقیهی می‌باشند كه در مجموعه آراء فقهی خود شخصاً به مقوله دفاعی و ابعاد گسترده آن توجه كرده است، و در این رابطه ظرایف خاصی را در زمینه مسئولیت جامعه اسلامی، حكومت‌های مسلمان در برابر بیگانگان و معترضان و تهدید كنندگان منافع و آرمان‌های اسلامی امت اسلام متذكر شده‌اند. قرائن و شواهد موجود در گستره آثار نظری بجا مانده از حضرت امام یعنی پیام‌ها، سخنرانی‌ها و فتاوی ایشان بیانگر حاكمیت نوعی آرمان ایدئولوژیك جغرافیایی بر چارچوب تفكر دفاعی حضرت است كه از زاویه آرمان‌های اسلام‌گرایانه، عرصه نظری دفاع از قلمرو منافع مسلمین و امت اسلامی را در سطوح ملی (ایران اسلامی) و جهان اسلام (امت اسلامی) می‌جوید و حوزه‌های فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی را در سطوحی فراتر از دفاع صرف نظامی پی‌جویی می‌كند. حضرت امام خمینی (ره) از نوادر فقهای مصلح اجتماعی در میان علمای اسلامی است كه در طول چندین دهه، در حجم گسترده‌ای از آثار كتبی و شفاهی، دیدگاه‌های فقهی  سیاسی خویش را مطرح كرده است. مقوله استراتژی دفاع همه‌جانبه در نظر حضرت امام در برگیرنده گسترده مفهوم كلانی است كه در عین حال قابل تفكیك به اجزا متفاوت است، اما مرتبط و متعادل با یكدیگرند. نگاه كردن كلان‌نگر امام در عرصه دفاعی، در كنار پرداختن به ظرایف خاص، اشاره به برداشتی همه‌جانبه دارد.
مقوله دفاع، در فضای کلی اندیشه فقهی حضرت امام (ره) جایگاه ویژه‌ای را به خود اختصاص داده است. در واقع ایشان به عنوان یک فقیه، بخشی از آرای خویش را به مقوله دفاع معطوف کرده است. تحریرالوسیله و کشف‌الاسرار به قراین مهمی به ویژه در حوزۀ «جهاد ابتدایی» اشاره دارند. به طور کلی بیان شده است که در مجموع 35 مورد از فتاوای حضرت امام (ره) بر محور مسأله دفاع، 9 مورد به «دفاع جمعی» و الباقی به «دفاع خودی» پرداخته است. تأکید حضرت امام (ره) بر دفاع از ملل اسلامی و مستضعف با استناد به آیات قرآن کریم، سنت و سیرۀ پیامبر اکرم (ص) و ائمۀ اطهار (ع) بوده و کاملاً با معیارهای مکتب حیات‌بخش و دشمن‌سوز اسلام ناب محمدی (ص) منطبق است.دفاع از ملل اسلامی و مستضعف، حمایت از جنبش‌های آزادی‌بخش، نفی سلطه‌گری و سلطه‌پذیری، اتحاد و وحدت اسلامی، دفاع از سرحدّات بلاد اسلامی، سازش‌ناپذیری در مقابل دشمن، تشکیل هسته‌های مقاومت در جهان، از اصول استراتژیک و بنیادین در اندیشه‌ها و دیدگاه‌های امام (ره) است که باید از آن صیانت و پاسداری نمود. در حقیقت امام (ره) راه را برای ما باز نموده و زمینه‌ها را فراهم ساخته است و این ما هستیم که باید با درک صحیحِ راه و خط امام، تبیین روشن و دقیق دیدگاه‌ها و مواضع ارزشمند ایشان، ضمن حراست از آن سخنان حکیمانه، آن را به نسل‌های آینده منتقل سازیم.
با نگرشی به مطالب فوق می‌توان نتیجه گرفت که حرکت قاطعانه، سازش‌ناپذیر و ستم‌سوز حضرت امام (ره) در دفاع از ملل اسلامی و مستضعف آثاری را بر جای گذاشته که عبارتند از:
1. عبودیت و بندگی در مقابل رب‌العالمین؛ 2. احیای مجد و عظمت اسلام و مسلمین؛ 3. احیای فرهنگ اسلام ناب محمدی (ص) در مقابل اسلام آمریکایی؛ 4. ارائۀ انقلاب اسلامی به جای دعوت اسلامی؛ 5. بیداری ملت‌های اسلامی و غیر اسلامی؛ 6. آگاهی ملت‌ها از ارزش قیام همگانی مردمی؛ 7. اتحاد و وحدت در مقابل دشمن مشترک؛ 8. ویرانی و فروپاشی کاخ‌های سلطه‌گر و ستمگر؛ 9. استقلال، توجه و تکیه به نیروهای داخلی؛ 10. خلع ید دست‌های پلید استعمار از کشورهای اسلامی؛ 11. همراهی و مساعدت ملت‌ها با یکدیگر؛ 12. تقویت اعتماد و عزت نفس در ملت‌ها.
امام (ره) در زمینه دفاعی توجه خاصی را به نیروهای مسلح مبذول می‌داشتند. در این زمینه رهنمودهای آن زعیم و مقتدای سربازان اسلام گره‌گشا و حلال مشکلات بود. امام (ره) امر دفاع را محدود به دفاع نظامی ننمودند بلکه در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی ملت را تشویق به دفاع و مقابله با دشمنان اسلام می‌نمودند. امام خمینی (ره) که خود برای دفاع از ارزش‌های اسلامی بپا خواستند برای امر دفاع اهمیت بسیاری قائل بودند.
 در حالی که ارتش ایران در زمان طاغوت برای سرکوبی مردم مسلمان به کار گرفته می‌شد، امام خمینی (ره) ماهیت ارتش ایران را متحول نمودند و آن را تبدیل کردند به ارتشی مکتبی و اسلامی که در صحنۀ نبرد با دشمنان اسلام و کشور قهرمانی‌ها نمود. ولایت فقیه توانست در ارتش و نیروهای مسلح کشور معنویت را جایگزین خواست‌های فردی و شخصی نماید و رهنمودهای امام (ره) در امر دفاع مقدس راهگشای پیروزی‌های نیروهای مسلح در دفاع مقدس بود.
 در پایان باید چنین بیان نمود که دفاع در اندیشه امام خمینی (ره) ماهیتی الهی و انسانی دارد. ایشان در اندیشۀ دفاعی خود رویکرد کاملاً دینی را برگزیده و روح مبارزه و حفظ انگیزۀ دفاعی را تبلور آرمان‌های دین و دینداری می‌دانند. در دیدگاه امام (ره)، دفاع؛ واکنش مشروع انسان برای تضمین حیات مادی و معنوی حفظ کرامت و شرف انسانی خویش در برابر عوامل مهاجم است که تکلیفی است واجب و الهی.

بیشتر بخوانید

نظرات بینندگان

نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، موارد مغایر با آموزه‌های دین مبین اسلام باشد منتشر نخواهد شد.

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.