شنبه 06 بهمن 1397 22:09

زمانه طرح پرسش

زمانه طرح پرسش

این کــــه رخدادهــــای بــــزرگ قبــــل از هــــر چیــــز روی زبــــان آحــــاد جامعه تاثیــــر می گــــذارد و ادبیات قبــــل و بعــــد از آن رخــــداد بــــه یــــك شــــکل نخواهــــد بــــود، یــــك فــــرض اولیــــه و طبیعــــی اســــت. انقلاب هــــا تحــــولات زیــــادی را در تمــــام جهــــان ایجاد کردنــــد، تفکر نویســــندگان دگرگون شــــده و در هرجایــــی کــــه انقــــلاب اتفــــاق افتــــاده طبیعتــــا نگرش هــــا عــــوض شــــده اســــت. وقــــوع انقــــلاب اســــلامی در ایــــران هـ

  محمدرضا گودرزی
این کــــه رخدادهــــای بــــزرگ قبــــل از هــــر چیــــز روی زبــــان آحــــاد جامعه تاثیــــر می گــــذارد و ادبیات قبــــل و بعــــد از آن رخــــداد بــــه یــــك شــــکل نخواهــــد بــــود، یــــك فــــرض اولیــــه و طبیعــــی اســــت. انقلاب هــــا تحــــولات زیــــادی را در تمــــام جهــــان ایجاد کردنــــد، تفکر نویســــندگان دگرگون شــــده و در هرجایــــی کــــه انقــــلاب اتفــــاق افتــــاده طبیعتــــا نگرش هــــا عــــوض شــــده اســــت. وقــــوع انقــــلاب اســــلامی در ایــــران هــــم تاثیــــر خاصــــی روی داستان نویســــی گذاشــــته، بــــه طــــوری کــــه نــــوع نگــــرش بــــه داســــتان فــــرق کــــرده اســــت. بــــه نظــــر مــــن اگــــر بخواهیــــم ادبیــــات را بــــه صــــورت موضوعــــی دســــته بندی کنیــــم، بــــه عنوان مثــــال ادبیــــات جنــــگ، ادبیــــات سیاســــی و ادبیــــات جناحــــی خیلــــی چیــــز خاصــــی بــــه هنــــر اضافــــه نمی شــــود و صرفــــا بــــرای بسته بندی و تعیین روش برخورد است. اصــــل مســــاله ایــــن اســــت کــــه اثــــر ادبــــی، ادبیــــات باشــــد. اگــــر منظــــور ایــــن اســــت که وقــــوع انقــــلاب اســــلامی منجــــر بــــه تحولــــی در ادبیــــات شــــد کــــه طبیعتــــا ایــــن اتفــــاق افتــــاده اســــت امــــا اگــــر بــــه شــــکل خــــاص منظــــور داســــتان هایی کــــه حــــول موضــــوع 
انقلاب و عناصر و شخصیت های مختلف موثر در انقلاب باشد، آن وقت باید بگویم کــــه ایــــن تعریــــف مــــا را محدودتــــر می کنــــد، بــــه طــــوری کــــه از نظــــر مــــن در ایــــن مــــورد کار خاصــــی انجــــام نشــــده و آثــــار شــــاخصی هــــم بــــا ایــــن دیــــدگاه نداریــــم. قبــــل از انقــــلاب هــــم عناصــــری وجــــود داشــــت که بعدهــــا زمینــــه انقــــلاب را فراهم  بــــه بعــــد آثــــاری ۴2آورد. مثــــلا از ســــال نوشــــته شــــد کــــه ذیــــل آثــــار انقــــلاب قــــرار می گیــــرد توجــــه کنیــــد کــــه ماقبــــل و مابعــــد  چیــــزی مطــــرح 57داریــــم، دفعتــــا از ســــال 
نشــــده و طبیعتــــا آثــــاری و زمینه هایــــی وجــــود داشــــته اســــت. بعــــد از  طبیعتــــا هــــر داســــتانی کــــه 57ســــال نوشــــته شــــده، فــــارغ از دیدگاهــــی کــــه داشته، در انقلاب اسلامی تاثیرگذار بوده اســــت. امــــا مســــاله مهــــم تلقــــی و تعریــــف مــــا از داســــتان و کارکــــرد آن اســــت. تاثیــــری کــــه انقــــلاب بــــر ادبیــــات گذاشــــت، موجــــب  نتوانــــد 57شــــد تــــا نویســــنده بعــــد از ســــال بــــه گونــــه ای کــــه قبــــل از آن می نوشــــت بنویســــد، چراکــــه جایــــگاه زبــــان و کارکــــرد آن عــــوض شــــد. در بحــــث تعریــــف و تلقــــی مــــا از داســــتان، چنانچــــه بگوییم داســــتان وســــیله و ابــــزاری اســــت بــــرای به ســــازی جامعــــه، طبیعتــــا دیــــدگاه دیگــــری هــــم وجود دارد و اگر بگوییم ادبیات ذیل هنر و زیباشناسی اســــت و این مســــاله وظیفه و تعهــــد اول متــــن اســــت؛ پــــس طبیعتــــا زمانــــــــه  طرح پرسشاندیشــــه قابــــل حذف نیســــت و بازتــــاب مشــــکلات و ســــوالات جامعه در آثار نویســــنده وجــــود دارد. در ادبیــــات ایدئولوژیــــک بــــه معنایــــی کــــه مــــا بــــه نفــــع یــــک دیــــدگاه یــــا گــــروه چیــــزی را مطــــرح کنیــــم، معناهای وســــیعی هســــت. ماننــــد این کــــه در بحــــث ایدئولــــوژی اقتصــــادی شــــما در داســــتان تان از یــــک گــــروه اقتصــــادی دفــــاع کنیــــد و گــــروه دیگــــری را بکوبیــــد. دیــــدگاه جنســــی هــــم بــــه نوعــــی ایدئولــــوژی محســــوب می شــــود و بــــه طــــور کلــــی ایدئولــــوژی آفــــت ادبیــــات اســــت. البتــــه ادبیــــات قبــــل از انقــــلاب ایدئولوژیک تــــر بــــود و بــــه ایــــن دلیــــل تمایــــل زیــــادی بــــه سیاســــی شــــدن پیــــدا کــــرده بــــود. بعــــد از انقــــلاب، کارکــــرد ادبیــــات متفاوت تــــر شــــد. دیدگاه هــــای مختلفــــی نســــبت بــــه این تفــــاوت وجــــود دارد از جملــــه این که یکــــی می گویــــد ادبیــــات سیاســــت را پیــــش می بــــرد، از نظــــر مــــن سیاســــت پایین تــــر از ادبیــــات اســــت، پــــس سیاســــت نمی توانــــد ادبیــــات را پیــــش ببــــرد. ادبیــــات در تاریــــخ زنده تــــر و پویاتــــر اســــت،  امــــا سیاســــت فقــــط بــــه یــــک مقطــــع خــــاص تاریخــــی ارتبــــاط دارد و ادبیاتــــی کــــه خــــودش را زیــــر ســــلطه سیاســــت بگــــذارد، فاتحــــه اش خوانــــده اســــت. مــــا می بینیــــم کــــه در جهــــان هــــر زمــــان ادبیات ذیــــل قــــرار گرفتــــه، چــــه اتفاقــــی رخ داده، بــــه عنــــوان نمونــــه  شــــوروی ۱۹۱۴بعــــد از انقــــلاب بــــه این طــــرف چنــــد نویســــنده درست و حسابی ســــراغ داریم. شــــاید دو ســــه نفــــر هــــم نباشــــد. ولــــی ماقبــــل آن بــــزرگان ادبیــــات جهــــان را در آنجــــا می بینیــــم. مــــا اول بایــــد تکلفیمــــان را بــــا داســــتان روشــــن کنیــــم کــــه از نظــــر مــــا آیــــا ابــــزاری بــــرای رســــیدن بــــه هــــدف اســــت. بنــــده معتقــــد نیســــتم کــــه ادبیــــات ابزار اســــت، بلکــــه ادبیــــات یک نــــوع زبــــان و بیــــان اســــت. انســــان مســــاله فلســــفی، جامعه شناســــی، روانشناســــی و سیاســــی دارد. سیاســــت را آخــــر از همــــه گفتــــم چراکــــه تاریــــخ مصــــرف دارد. در ایــــران هــــم ماننــــد همــــه دنیــــا در یــــک مقطــــع، کارهایــــی چاپ  شــــده کــــه خیلی هــــم مــــورد توجــــه قــــرار گرفتــــه، ولــــی بــــا عــــوض شــــدن آن مقطــــع، مســــائل اجتماعــــی هــــم تغییر کــــرده و آن کتاب هــــا محو شــــده اســــت. آنچــــه بــــه مســــائل کلــــی بشــــری ماننــــد انتقــــام، حســــادت، کودکــــی، ســــفر و چیزهایــــی از ایــــن دســــت می پــــردازد طبیعتــــا باقی می مانــــد. همان گونــــه کــــه در دل ادبیــــات جنــــگ و انقــــلاب هــــم، اینهــــا وجــــود دارد.  ســــاله خــــود، ۴0ادبیــــات مــــا در ســــیر از لحــــاظ رمــــان پیشــــرفت زیــــادی نداشــــته و بــــرای چرایــــی آن، بایــــد ارتبــــاط مدرنیتــــه را با رمــــان بررســــی کنیم. این کــــه منشــــا رمــــان در جهــــان کجا بــــوده و در کشــــور خودمان اکنون در چه مقطعی از مدرنیتــــه هســــتیم. بایــــد بپذیریــــم کــــه مــــا تفکــــر مــــدرن نداریــــم، تکنولــــوژی مــــدرن داریــــم. در تفکــــر مــــدرن قانون مــــداری، نقدپذیــــری و دموکراســــی اســــت. عــــده ای می گوینــــد کــــه ادبیــــات و رمــــان کاری بــــه ایــــن مســــائل نــــدارد ولــــی از نظــــر مــــن کار دارد. بعــــد از انقــــلاب هــــم رمــــان خیلــــی پیشــــرفت نکــــرد و می شــــود گفــــت وارد مرحلــــه رمــــان بــــه آن معنــــی نشــــدیم. نــــه این کــــه رمــــان خــــوب نوشــــته نشــــده، در ســــال ممکن اســــت پنــــج تا رمــــان خوب هــــم نوشــــته شــــود امــــا کــــم اســــت و بایــــد ســــالی هــــزار رمــــان خــــوب داشــــته باشــــیم. دلایــــل مختلفــــی بــــرای ایــــن مســــاله وجود دارد؛ یکی اش ایدئولوژیک بودن است که خــــود بــــه خــــود ممانعــــت  ایجــــاد می کنــــد. بــــه هــــر حــــال بعــــد از انقــــلاب مجالــــی بــــرای بــــه خــــود آمــــدن نویســــنده پیــــدا می شــــود، یعنــــی مســــائل روانشناســــی و فلســــفی موجــــب می شــــود تــــا داســــتان ها شــــکل دیگــــری پیــــدا کنــــد. مــــا در داســــتان خیلــــی خــــوب پیشــــرفت کرده ایــــم و در ســــطح کشــــورهای دیگــــر هــــم هســــتیم امــــا یــــک ســــری مشــــکلات سیاســــی و زبانــــی وجــــود دارد کــــه باعــــث می شــــود تــــا انعــــکاس جهانــــی  خوبــــی نداشــــته باشــــیم. ادبیــــات مــــا قطعــــا نســــبت بــــه قبــــل از انقــــلاب پیشــــرفت کــــرده و از نظــــر تیــــراژ هــــم معتقــــدم کــــه به شــــدت بهتــــر شــــدیم نــــه بدتــــر. بــــرای ایــــن حرفــــم دلیــــل دارم؛  نویســــنده داشــــتیم ۱0قبــــل از انقــــلاب  جلــــد چــــاپ 5000 و کتاب هــــا بــــا تیــــراژ  جلد اســــت 700 می شــــد، اگــــر الان تیــــراژ مــــا 
 نویســــنده داریــــم کــــه 500ولــــی در عــــوض  جلــــد ضــــرب 700 نویســــنده را در 500بایــــد کنیــــم. تیــــراژ وســــیع تر و تعــــداد نویســــنده بیشــــتر شــــده، تمرکزگرایــــی زدوده شــــده و دیگــــر تمرکــــز بــــه آن معنــــی وجــــود نــــدارد کــــه یــــک قطــــب داستان نویســــی وجــــود داشــــته باشــــد و همــــه بــــه او نــــگاه کننــــد. الان هرکســــی بــــرای خــــودش قطــــب اســــت و دیــــدگاه خــــاص خــــودش را دارد. البتــــه کارهــــای بی خــــود هــــم خیلــــی درمی آیــــد ولــــی ســــیر کلــــی کار خــــوب اســــت. رســــالت رمــــان در عصــــر جدیــــد همیــــن مساله شناخت شناسی، معرفت شناسی و هویــــت اســــت و در صورتــــی مســــیر اصلــــی خــــودش را پیــــدا مــــی کنــــد کــــه درپــــی مــــن چــــه کســــی هســــتم، جهــــان اطرافــــم چیســــت، ارتبــــاط مــــن بــــا جهــــان چیســــت و مــــن می توانــــم ایــــن را بشناســــم یــــا نــــه، باشــــد. بایــــد تکلیفمــــان را بــــا انعــــکاس مســــتقیم واقعیــــت در ادبیات حــــل کنیم. ــــات واقعیــــت باشــــم، ایــــن ّمــــن نبایــــد ثب وظیفــــه تاریــــخ، گــــزارش و تحلیــــل اســــت، بلکــــه بایــــد واقعیــــت جدیــــدی از جهــــان اطرافــــم بســــازم کــــه بخشــــی از تخیــــل مــــن هــــم در آن باشــــد. ایــــن واقعیــــت داســــتانی اســــت کــــه منقطــــع از جهــــان نیســــت. نــــه فقــــط در حــــوزه ادبیــــات، بلکــــه در حــــوزه جامعه شناسی و حتی الگوهای سیاسی، یــــک ســــری افــــراد کــــه شــــاید اکثریــــت هــــم باشــــند، نگاهــــی بــــه آن طــــرف دارنــــد و فکــــر می کننــــد شــــاید آن طــــرف درســــت تر می گویــــد یــــا ریشــــه بیشــــتری دارد و ایــــن بــــه نظــــر مــــن بیمــــاری اســــت. یعنــــی اگــــر دیدگاهــــی را از جــــای دیگــــر گرفتیــــم و آن را در ادبیــــات و داســــتان پیــــاده کردیــــم، بدانیــــم کــــه آنجــــا شکســــت خورده ایــــم. مــــا بایــــد خودمــــان و ادبیــــات خودمــــان را 
پیــــدا کنیــــم. بــــه ایــــن دلیــــل کــــه رمــــان از ابتــــدا بــــرای مــــا نبــــوده، بایــــد از آن هــــا درس بگیریــــم. امــــا مســــاله جامعــــه  مــــا بــــه شــــکل دیگــــری اســــت و روش نــــگارش متفاوت تــــری را می طلبــــد. در یــــک جلســــه نقــــد و بررســــی آقایــــی رمانــــی نوشــــته بــــود کــــه مــــن از آن ســــر درنیــــاوردم. ایشــــان گفــــت کتــــاب فــــلان روانشناس را خوانده ای؟ گفتم نه. گفت اگر نخواندی این داستان را نمی فهمی، چــــون رمــــان مــــن پیــــاده کــــردن دیــــدگاه آن روانشــــناس ســــوئدی اســــت. گفتــــم مــــن اگــــر بخواهــــم روانشناســــی بخوانــــم، مــــی روم کتــــاب خــــود او را می خوانــــم، تــــو داســــتان خودت را بگــــو.  سیاســــتمداران، روانشناســــان و فیلســــوفان مــــا بایــــد بیایند از ادبیــــات درس بگیرنــــد. چــــون مــــا چیســــتی انســــان در جهــــان را مطــــرح می کنیــــم، ایــــن اصــــل کار،  مــــوج اصلــــی و مســــیر اصلــــی اســــت. از ابتــــدای قــــرن جدیــــد بــــه  این کــــه «مــــن کــــی هســــتم» و در کل بــــه «مــــن» پرداختــــه شــــد، ایــــن مســــاله لزوما ممکن اســــت درســــت نباشد ولــــی یــــک دیــــدگاه اســــت. تــــلاش مــــا ایــــن اســــت تــــا دیدگاهــــی در مــــورد برداشــــتمان از ادبیــــات را روشــــن کنیــــم. علــــم، قطعیت  را اثبــــات می کنــــد و فلســــفه طــــرح پرســــش می کنــــد. از ایــــن دیــــد ادبیــــات بــــا فلســــفه پیونــــد دارد نــــه بــــا علــــم. داســــتان امــــروزه بایــــد پرسشــــی جهــــت اندیشــــیدن خواننــــده، مطرح کنــــد. دوره پاســــخ دادن مربــــوط بــــه قبــــل از انقــــلاب بود. اکنون نویسنده خوب، نویسنده ای اســــت که بتواند پرســــش طرح کند و شما را بــــه فکــــر بینــــدازد. ایــــن پرســــش می تواند راجــــع بــــه هــــر حــــوزه ای باشــــد. مــــا در حالــــی طی کردن این مســــیر هســــتیم، اما خیلی روشــــن و قطعــــی نشــــده اســــت. 

بیشتر بخوانید

  • آیت الله شبستری در گفتگو با ماهنامه سرو: خط واقعی امام(ره) در حال حاضر خط رهبری است

    آیت الله شبستری در گفتگو با ماهنامه سرو: خط واقعی امام(ره) در حال حاضر خط رهبری است

    آی تالله محسن مجتهد شبستری سوم خرداد سال ۱۳۷۴ پس از مرحوم ملکوتی، به عنوان چهارمین امام جمعه تبریز منصوب شد و به مدت ۲۲ سال این سمت را عهد هدار بود. وی ه ما کنون عضو شورای مرکزی جامعه روحانیت مبارز و از اعضای شاخص این تشکل روحانی باسابقه شناخته م یشود؛ آی تالله شبستری از نخستین دوره آغاز به کار مجلس خبرگان رهبری به عضویت این نهاد مهم و تاثیرگذار در انقلاب درآمد و پس از پایان مسئولیت در استان آذربایجان شرقی با حکم مقام معظم رهبری به عنوان عضو جدید مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب و درحال حاضر مسئولیت

  • گپی کوتاه با کارتونیستی که «عدالت» را «سیاه و سفید» می‌کشد؛ در انتظارِ اتفاقِ جدید

    گپی کوتاه با کارتونیستی که «عدالت» را «سیاه و سفید» می‌کشد؛ در انتظارِ اتفاقِ جدید

    «مازیار بیژنی»؛ اگرنه خودش و نامش، لااقل کارتون‌های عدالت‌خواهانه‌اش، با آن دو کودکی که همیشه به ماجرا زُل زده‌اند بسیار شناخته شده‌ است. او از جمله کسانی است که سال‌ها پیش نقبی به امروز زد و اشرافیت و شکل‌گیری جامعه‌ی طبقاتی را هشدار داد.

  • علیرضا جلالی / تهیه کننده ماهورا؛ آن شهدا ما را صدا کردند

    علیرضا جلالی / تهیه کننده ماهورا؛ آن شهدا ما را صدا کردند

    با همه ی عشق و وجودم من لازم می دانم که یاد بکنم از مرحوم حاج حمید آخوندی که یکی از هم رزم های من و بعد شریک من و بعد هم تهیه کننده ی این کار بودند. ایشان برای این کار خیلی زحمت کشیدند ولی عمرشان کفاف نداد که خودشان این فیلم را ببینند.

  • عکاس را نباید تربیت کرد!

    عکاس را نباید تربیت کرد!

    ساسان مویدی؛ عکاس را نباید تربیت کرد! بنده متولد 1338 هستم. 17 ساله بودم که شرایط حضور در تلویزیون آموزشی آن موقع - شبکه دو امروز - مهیا شد و کارم را به عنوان سورت و بسته بند شروع کردم. بعد یک ماه از من خواستند که عکاسی یک نشریه داخلی را انجام بدهم.

نظرات بینندگان

نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، موارد مغایر با آموزه‌های دین مبین اسلام باشد منتشر نخواهد شد.

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.