چهارشنبه 04 اردیبهشت 1398 11:51

زمینه و زمانه ی شکل گیری «کاپیتولاسیون» و نقش امام(ره) در گفتگوی «سرو » با عباس سلیمی نمین

ک

«عباس سلیمی نمین » از جمله پژوهشگران نام آشنای تاریخ معاصر و مدیر «دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران » است، او از جمله روزنامه نگارانی است که در تحلیل وقایع سیاسی امروز با نگاهی به تاریخ معاصر ایران مبرز است. به بهانه همزمانی با سالروز تصویب لایحه ی استعماری کاپیتولاسیون در حکومت پهلوی دوم و افشاگری و اعتراض امام)ره( با او به گفتگو نشسته ایم.

~~کاپیتولاسیون در ایران از زمان صفویه برقرارشده بود و در عهد نامه ترکمانچای در دوران حکومت قاجار توسط روسیه تزاری به ایران تحمیل و در دوران پهلوی اول لغو شد. بعد از لغو این قانون چه زمین ههای سیاسی منجر به احیای مجدد کاپیتولاسیون در دوران پهلوی دوم در ایران شد؟ قبل از پاسخ به پرسش شما باید بگویم که قانون کاپیتولاسیون که طی  تعهدنامه ترکمانچای بین ایران و روسیه تزاری برقرار شد بر خاف آن چه که در دوران رضاخان گفته می شد نه توسط او که بعد از انقاب اکتبر 1917 و توسط بلشویک ها لغو شد. تغییر نظام سیاسی در اتحاد جماهیر باعث شد که آن ها ازبرخی مطالبات خود صرفنظر کنند و بسیاری از قرارداد های استعماری روسیه تزاری بعد از روی کار آمدن حکومت جدید لغو شد که کاپیتولاسیون هم از آن جمله است. اما دلایلی که موجب شد در دوران پهلوی دوم یک رابطه استعماری منسوخ شده و استعمار بسیار آشکار دوباره احیا شود به موقعیت آمریکایی ها در ایران بر می گردد . از نظر نفوذ سیاسی و اقتصادی آمریکایی ها در ایران نسبت به انگلیسی ها عقب تر بودند ، دو کشوری که با هم رقابت داشتند و به طور مشترک در ایران کودتا کرده و بر سر سفره نفت نشسته بودند. آمریکایی ها نمی توانستند بپذیرند که موقعیت برابر داشته باشند. گرچه سهم نفت به گونه ای توزیع شده بود که 40 درصد سهم آمریکایی ها، 40 درصد سهم انگلیسی ها و 20 درصد سهم دیگر کشور های دیگر اروپایی بود؛ اما به لحاظ سیاسی باید یکی از این دو کشور ، قدرت برتر در ایران را به دست می آورد و این امکان وجود نداشت که هر دو کشور به صورت مساوی در ایران سلطه داشته باشند و همین امر هم موجب شد که در دهه 30 رقابت شدیدی بین آمریکایی ها و انگلیسی ها شکل بگیرد تا در نهایت یکی از این کشور ها موقعیت برتر را در ایران به دست آورد. آمریکایی ها به خوبی می دانستند که انگلیسی ها سابقه طولانی در ایران دارند و به واسطه این سابقه طولانی شبکه های مختلفی در ایران به وجود آورده اند، شبکه فرهنگی در جامعه روشنفکری ، شبکه مدیران در سیستم اجرایی ایران و به ویژه شبکه فراماسونری. به طور کلی شبکه حقوق بگیرانی که بدون حضور نیروهای انگلیسی منافع آن ها را در ایران تامین می کردند. بعد از این که اسناد خانه سدان در جریان نهضت ملی شدن نفت افشا شد و به دست ملت ایران افتاد مشخص شد که بخش قابل توجه ای از مدیران ایران حقوق بگیر ثابت انگلستان هستند و این نوعی عقب ماندگی را برای آمریکایی ها در سیستم سیاسی و اجرایی ایران ایجاد می کرد . آمریکایی ها با توجه به موقعیت استراتژیک ایران در منطقه و برای این که بتوانند برتری خود را نسبت به انگلیسی ها افزایش دهند، عجله داشتند که متسشاران زیادی را به ایران آورده تا عما امور اجرایی ایران را به دست بگیرند و انگلیسی ها درا در موقعیت دوم قرار دهند. برتری یافتن آمریکایی ها نسبت به انگلیسی ها جز از طریق دریافت چنین امتیازاتی ممکن نبود . درست است که انگلیسی ها نیروهای مستشاری در ایران نداشتند اما به جای آن مدیرانی در ایران داشتند که در طول دوران حکومت رضا خان تربیت کرده بودند که به نمایندگی از آن ها منافعشان را به نحو احسنتامین می کردند و آمریکایی ها می خواستند این کمبود را از طریق آوردن 50 هزار نیروی مستشاری به نوعی جبران کند. برای این که بتوانند برای مستشاران آمریکایی در ایران جاذبه ایجاد کنند کاپتولاسیون را به مردم ایران تحمیل کردند تا اداره تمام دوایر دولتی و غیر دولتی را در کنترل خود بگیرند . تصویب این لایحه استعماری که منجر به ایجاد امنیت بیشتر برای اتباع آمریکایی ها شده بود و حربه ای برای ترغیب کردن آمریکایی ها در ایران بود و به واسطه آن می توانستند هر کاری را انجام دهند، تعرض و تجاوزهای زیادی داشته باشند و در واقع این مسئله یک جاذبه مناسبی برای آمریکایی ها نام گرفته بود که آزادی عمل داشتند تا هر کاری که می توانند در ایران انجام دهند و هیچ قانون آن کشور نتواند برای آن ها مانعی ایجاد کند. در نتیجه ی تعجیل، آمریکایی ها برای تصویب این موضوع از تمامی ابزارهای خود استفاده می کردند تا این قانون را تصویب کنند.

~~آیا تصویب این لایحه توانست آمریکایی ها را در موقعیتی برتر نسبت به انگلیس یها قرار دهد؟ در نهایت آمریکایی ها با بدست آوردن امتیاز کاپیتولاسیون توانستند موقعیت خود را مستحکم کنند و انگلیس ها تن به سروری آمریکایی ها دادند وپذیرفتند در ایران قدرت دوم باشند. تا پایانعمر پهلوی انگلیسی ها در دولت و مجلس قدرت دوم بودند . حزب ایران نوین که یک حزب وابسته به آمریکا بود همواره اکثریت را در مجلس و دولت داشت و حزب مردم که توسط عناصر وابسته به انگلیس اداره می شد همواره در اقلیت بودند.
~~آمریکای یها از چه مقطعی برای تصویب کاپیتولاسیون بر دولت ایران فشار وارد کردند؟ اولین بار در دهه ی 30 در دولت امیر اسدالله علم آمریکایی ها برای تصویب این لایحه به ایران فشار آوردند و وقتی لایحه در دستور دولت قرار می گیرید «محمد معتضد باهری » وزیر دادگستری دولت علم در جلسه هیئت دولت می گوید کاپیتولاسیون یک لایحه استعماری منسوخ شده و رابطه استعماری بسیار قدیمی، آشکار و علنی است و ملت ایران تاب نخواهد آورد و در برابر آن مقاومت خواهد کرد این اظهارات موجب شد دولت بریتانیایی امیر اسدالله علم، این خواسته آمریکایی ها را مسکوت بگذارد و در دولت بعدی با فشار آمریکایی ها و تاکید محمد رضا پهلوی این لایحه ننگین تصویب شود.

~~با توجه به قدمت کاپیتولاسیون در ایران، چه دلایلی منجر به اعتراض مردم نسبت به احیای این قانون شد؟ کاپیتولاسیون منسوخ شده و مربوط به دوران سال های قبل از مشروطه بود، شرایط سیاسی و مناسبات میان کشور در جهان تغییر کرده بود وکشور ها شیوه های استعماری جدیدی را در دستور کار خود قرار داده بودند که خیلی هم حق حاکمیت ملت ها را هم نقض نکند و با ایجاد رابطه  نهان استعماری ملت ها احساس تحقیر نکنند. کاپیتولاسیون رابطه استعماری آشکاری است و ملت را تحقیر می کنند و علنا پست می شمارد و رسما به آن هاگفته می شود که نه قانون شان ارزش دارد و نه سیاست شان، این خیلی ملت را تحقیر می کند. در تاریخ خیلی دور این مسائل مورد توجه ملت ایران نبود. در دهه ی چهل ملت ایران مبارزات ملی شدن نفت را داشتند و به بینش سیاسی بالایی رسیده بودند و مبارزات مردم اوج گرفته بود و مردم به دنبال استقلال در زمینه نفت و مسائل دیگر بودند و در این شرایط تصویب قانونی که نقض حاکمیت ملی را در پی دارد و مردم ایران را پست بشمارد برای آنان قابل تحمل نبود.

~~با توجه به عدم اعام تصویب این قانون از سوی حکومت، حضرت امام)ره( چگونه از این لایحه اطاع یافتند و نقش ایشان در بر ما کردن این استعمار آشکار چگونه بود؟ حضرت امام)ره( از طرق مختلف این لایحه را به دست آورند از جمله مرحوم تولیت در قم که سناتور بود و نسبت به پهلوی بدبین شده بود، متن کامل مذاکرات را در اختیار حضرت امام)ره( قرار داد. برای رژیم پهلوی و آمریکا ناباورانه بود چرا که لایحه کاپیتولاسیون را کاما سرّی نگه داشته بودند و در جامعه مطرح نکرده بودند. وقتی امام)ره( متن کامل را بدست آورد آن را افشا کردند و این افشاگری، آمریکایی ها را به شدت عصبانی و برافروخته کرد. امام خمینی )ره( برای افشای خیانت شاه و دار و دسته اش به ایران و جامعۀ اسامی، بر آن شدند که با ایراد نطقی حاد و اعلامیه ای سازنده، همگان را به مقابله با خیانت شاه وتوطئه آمریکا، به رکت و خروش فراخوانند. ایشان با آگاهی در سخنان پرشور خود، حمله را مستقیما متوجه آمریکا کردند و ایالات متحده را با شدیدترین لحن به باد انتقاد و اعتراض گرفتند. آن چه توسط امام در این نطق انقلابی و سراسر شور و حماسه گفته شد، تا آن روز بی سابقه بود و نه تنها کنگرۀ کاخ های ستم شاه، که کاخ سفید واشنگتن را هم لرزاند. امام خمینی)ره( در این نطق، موضع قاطع و سازش ناپذیر خود را در برابر بلوک های شرق و غرب روشن ساختند، و سیاست نه شرقی و نه غربی را که تا پایان عمر بدان پایبند بودند مورد تأکید قرار دادند. سخنرانی بی نظیر و مستدل حضرت امام)ره( در مورد کاپیتولاسیون احساسات ملت ایران را برانگیخت و تحقیر بزرگی را که آمریکایی ها که با حضور در ایران و تصویب کاپیتولاسیون، به ایران تحمیل کرده بودند بر ما کردند و همچنین رژیم پهلوی ها را هم به عنوان حکومتی که هیچ عرق ملی ندارد و به سهولت تن به تحقیر ملت خود می دهند به مردم ایران شناساند که این امر به طور طبیعی موجب عصبانیت استبداد داخلی و سلطه گران خارجی شد و موجب شد ابتدا حکم اعدام را برای امام)ره( در نظر گرفته شود و چون به این نتیجه سیدند که این اقدام موجب قیام سراسری در ایران خواهد شد در نهایت تصمیم به تبعید امام)ره( گرفتند.

بیشتر بخوانید

نظرات بینندگان

نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.

نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، موارد مغایر با آموزه‌های دین مبین اسلام باشد منتشر نخواهد شد.

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر « » می‌باشید.